ساختمانش نيست . نظم ، خلق و هدايت در قرآن ما در اينجا سه مطلب بايد عرض كنيم ، يكى اينكه ما اين را به قرآن مستند كرديم و ما اين جور فكر مىكنيم كه براى اوّلين بار اين مطلب را قرآن بيان كرده است ، يعنى تفكيك اصل دلالت نظم از دلالت هدايت - كه دو تا دلالت است - براى اوّلين بار در قرآن بيان شده است . ما كه در غير قرآن نديديم ، بلكه در كتابهاى بعد از قرآن هم از قديم و جديد هر كس كه آمده است ، ما نديديم كه اينها را دو اصل جداگانه ذكر كرده باشد ، جز اينكه گفتيم فقط فخر رازى در تفسير « سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى » همين حرف را زده ، ما در جاى ديگر از خود فخر رازى هم نديديم . پس اوّل ببينيم آيا در قرآن دو تا عنايت است يا نه . آيات متعددى هست كه بعضى از اينها را خود فخر رازى هم ذكر كرده است . يكى آن آيه‌اى است - كه قبلا هم اشاره كرديم - كه حضرت موسى در جواب فرعون مىفرمايد ، [ فرعون ] گفت : « فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى » ، فرمود : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى » پروردگار ما آن كسى است كه به هر چيزى خلقت خودش را داد ، يعنى در خلقتش آنچه كه مىبايست به او بدهد [ داد ] ، يعنى او را بر روى حكمت آفريد ، يعنى در خلقت موجودات حكمت به كار رفته است . اين همان اصل انتظام است . ولى با كلمهء « ثمّ » موضوع هدايت را ذكر مىفرمايد . مىفرمايد : « ثُمَّ هَدى » يعنى پس از آنكه آن را آفريد ، او را رهبرى كرد . « او را رهبرى كرد » غير از اصل خلقت است . اگر بنا بود كارى كه مىكند لازمهء قطعى همان ساختمانش باشد ، اين ديگر « ثمّ » ندارد . اين مثل اين است كه يك كسى بگويد « من مثلث را آفريدم ، بعد هم قرار دادم كه سه زاويه‌اش مساوى با دو قائمه باشد » . لازمهء آفرينش اين ، آن هم هست . آن ديگر چيز علىحده‌اى نيست . يكى ديگر در سورهء « سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى » است : « سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى ، الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى ، وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » ( 1 ) . در اينجا هم با همديگر ذكر شده است : نظم و هدايت ، و حتى خلقت هم علىحده ذكر شده است و سياق نشان مىدهد كه اينها سه مطلب است .

--> ( 1 ) . اعلى / 1 - 3 .