مرتضى مطهرى
108
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
قهرى اين ساختمان پس از آنكه اتومبيل را به اين شكل ساختند ، اين است كه شما سويچ را كه بزنيد اتومبيل روشن شود ، بعد كه روشن شد مثلا پايتان را روى گاز بگذاريد نيرو ايجاد شود ، نيرو اتومبيل را بكشاند و بعد وقتى كه شما فرمان را به راست و چپ بچرخانيد ، اتومبيل اين طور برود ، ترمز هم كه بكنيد بايستد ، اين ديگر چيز علىحدهاى نيست . يا يك ساعت را بعد از آنكه با همين تشكيلات و ساختمان ساختند و يك فنر هم در آن قرار دادند و شما كوك كرديد ، ديگر كار كردن ساعت روى اين نظم و حساب لازمهء ساختمان مادى آن است . دستگاه تلفن خودكار هم همين جور است ، هر كارى كه انجام مىدهد لازمهء اين ساختمان است ، هر چه شما بخواهيد بگوييد ، در ساختمانش بايد بگوييد ، ديگر در كار اين ساختمان يك حرف علىحدهاى نيست . ما مىخواهيم ببينيم كه آيا تجربيات و مشاهدات علمى كه دربارهء موجودات انجام شده است ، نشان مىدهد كه هر چه شده است در ساختمان اينهاست ؟ ديگر پس از آنكه اين ساختمان به اين شكل به وجود آمده ، كار كردن آن ماشينوار است ؟ يك دانهء گندم كه زير خاك مىرود و آن عمليات را شروع مىكند ، شكافته مىشود ، ريشههاى خيلى ريز پيدا مىكند تا بعد به صورت يك بوتهء گل در مىآيد ، [ كارش را ] مثل يك ماشين انجام مىدهد ؟ يعنى بايد ديگر انجام بدهد ، چارهاى ندارد ؟ ( « بايد » يعنى لازمهء ساختمان مادىاش اين است كه اين كار را انجام بدهد ) يا لازمهء ساختمان مادى ، اين نيست ؟ البته آن ساختمان مادى به عنوان يك سلسله شرايط حتما بايد باشد ، اگر هر جايش نقص پيدا بشود ، در كار اين ، نقص واقع مىشود . اما در عين حال اين ساختمان مادى حكم يك اتومبيل را دارد كه رهبرى و راه بردن اتومبيل از خود ساختمان آن علىحده است ، يعنى اين ساختمان اتومبيل باز به شكل مخصوصى دارد هدايت و رهبرى مىشود . و همچنين در بدن حيوانات ، در انسان ، حتى در ساختمان عقلى و فكرى انسان [ همين طور است ] كه ما براى همهء اينها مثال ذكر مىكنيم . غرضم تقرير مطلب است كه اين ، دو مطلب است ، دو نوع مطالعه است و ما مىخواهيم ادعا كنيم كه دو نوع مطالعه ما را به خداشناسى مىرساند : يكى مطالعهء خود ساختمان اشياء ، و ديگر مطالعهء طرز كار آنها . همان دانهاى كه عرض كردم بعد به صورت يك بوته در مىآيد و فرض كنيد به صورت يك بوتهء گل و يك بوتهء گندم در مىآيد ، در حالى هم كه ساختمانش كامل شده است ، نوع كارى كه انجام مىدهد لازمهء قهرى