شده و دربارهء آنها استدلال شده است . يك مقايسه ميان ابواب حديث صحاح ستّه با ابواب حديث كافى كلينى مطلب را روشن مىكند . علىهذا در خود احاديث شيعه ، « تكلّم » به معنى تفكّر عقلانى و تجزيه و تحليل ذهنى صورت گرفته است . به همين جهت شيعه به دو گروه اهل الحديث و اهل الكلام تقسيم نشد آنچنان كه اهل تسنّن تقسيم شدند . ما در درسهاى گذشته ، بر اساس منابع اهل تسنّن چنين گفتيم كه اوّلين مسأله‌اى كه به عنوان اصل اعتقادى در ميان مسلمين مطرح شد ، مسألهء « كفر فاسق » بود كه وسيلهء خوارج در نيمهء اوّل قرن اوّل مطرح شد . پس از آن ، مسألهء اختيار و آزادى بود كه از ناحيهء دو نفر يكى به نام معبد جهنى و يكى ديگر به نام غيلان دمشقى مطرح و دفاع شد و اين عقيده بر خلاف عقيده‌اى بود كه حكّام اموى آن را تبليغ و ترويج مىكردند . پس از آن در نيمهء اوّل قرن دوم عقيدهء وحدت صفات و ذات از طرف جهم بن صفوان مطرح شد و آنگاه و اصل بن عطاء و عمرو بن عبيد به عنوان پايه‌گذاران اوّلى مكتب معتزله عقيدهء آزادى و اختيار را از معبد و غيلان و عقيدهء وحدت ذات و صفات را از جهم بن صفوان گرفتند و در مورد كفر و يا ايمان فاسق عقيدهء منزلة بين المنزلتين را اختراع كردند و به بحث و چون و چرا در برخى مسائل ديگر پرداختند و به اين ترتيب كلام اسلامى پايه‌گذارى شد . آرى اين است نوع تفسير و توجيه پيدايش بحثهاى عقلى دينى اسلامى از نظر مستشرقان و اسلام‌شناسان غربى و شرقى . اين گروه عمدا يا سهواً بحثهاى استدلالى و عقلى عميقى را كه اوّلين بار وسيلهء امير المؤمنين على عليه السّلام طرح شده فراموش مىكنند . حقيقت اين است كه طرح بحثهاى عقلى عميق در معارف اسلامى اوّلين بار وسيلهء على عليه السّلام در خطب و دعوات و مذاكرات آن حضرت مطرح شد . او بود كه اوّلين بار دربارهء ذات و صفات بارى و دربارهء حدوث و قدم ، بساطت و تركّب ، وحدت و كثرت و غير اينها بحثهاى عميقى را طرح كرد كه در نهج البلاغه و روايات مستند شيعه مذكور است . آن بحثها رنگ و بوى و روحى دارد كه با روشهاى كلامى معتزلى و اشعرى و حتى كلامهاى برخى علماى شيعى كه تحت تأثير كلامهاى عصر خود بوده‌اند كاملًا متفاوت است . ما در كتاب سيرى در نهج البلاغه و همچنين در مقدّمهء جلد پنجم اصول فلسفه و