عظيم آن روز اسلامى گسترش يافت و آن اينكه آيا كلام خدا از صفات فعل است يا از صفات ذات ؟ و آيا كلام خدا حادث است و يا مانند علم خدا و قدرت و حيات او قديم است ؟ و در نتيجه آيا قرآن كه كلام خداست مخلوق و حادث است يا قديم و غير مخلوق ؟ معتزله معتقد بودند كه كلام خدا مخلوق است ، پس قرآن مخلوق و حادث است و اعتقاد به قديم بودن قرآن كفر است . مخالفين معتزله برعكس معتقد بودند كه قرآن قديم است و غير مخلوق . مأمون به حمايت از معتزله بخشنامه‌اى صادر كرد كه هر كس معتقد به قدم قرآن باشد تأديب شود . افراد زيادى به زندان افتادند و شكنجه ديدند . معتصم و واثق نيز روش مأمون را دنبال كردند ، و از جمله كسانى كه در اين دوره به زندان افتادند احمد بن حنبل معروف بود . تا نوبت به متوكّل رسيد . متوكّل بر ضدّ معتزله گرايش پيدا كرد و اكثريّت مردم با معتزله مخالف بودند . معتزله و طرفدارانشان منكوب بلكه قلع و قمع شدند . خونها در اين فتنه ريخته شد و خانمانها به باد رفت . مسلمين اين دوره را « دوره محنت » ناميدند . معتزله پس از اين جريان كمر راست نكردند ، ميدان براى هميشه به دست مخالفينشان كه « اهل السنّة » و « اهل الحديث » خوانده مىشدند افتاد . در عين حال برخى شخصيّتهاى بارز در دوره‌هاى ضعف آنها ظهور كرده‌اند از قبيل ابو القاسم بلخى معروف به كعبى متوفّى در 217 و ابو على جبّائي متوفّى در 303 و ابو هاشم جبّائى پسر ابو على جبّائى و قاضى عبد الجبّار معتزلى متوفّى در 415 و ابو الحسين خيّاط و صاحب بن عبّاد و زمخشرى متوفّى در 583 و ابو جعفر اسكافى .