درس ششم : اشاعره از دروس گذشته روشن شد كه افكار و انديشه‌هايى كه منجر به مكتب اعتزال گشت از نيمهء دوم قرن اوّل هجرى آغاز شد . روش اعتزال در حقيقت عبارت بود از به كار بردن نوعى منطق و استدلال در فهم و درك اصول دين . بديهى است كه در چنين روشى اولين شرط ، اعتقاد به حجّيّت و حرّيّت و استقلال عقل است . و نيز بديهى است كه عامّهء مردم كه اهل تعقّل و تفكّر و تجزيه و تحليل نيستند ، همواره « تديّن » را مساوى با « تعبّد » و تسليم فكرى به ظواهر آيات و احاديث - و مخصوصاً احاديث - مىدانند و هر تفكّر و اجتهادى را نوعى طغيان و عصيان عليه دين تلقّى مىنمايند خصوصاً اگر سياست وقت بنا به مصالح خودش از آن حمايت كند و بالأخص اگر برخى از علماى دين و مذهب اين طرز تفكّر را تبليغ نمايند و بالأخص اگر اين علما خود واقعا به ظاهرگرايى خويش مؤمن و معتقد باشند و عملًا تعصّب و تصلّب بورزند . حملات اخباريّين عليه اصوليّين و مجتهدين ، و حملات برخى از فقها و محدّثين عليه فلاسفه در جهان اسلامى از چنين امرى ريشه مىگيرد . معتزله علاقهء عميقى به فهم اسلام و تبليغ و ترويج آن و دفاع از آن در مقابل دهريّين و يهود و نصارى و مجوس و صابئين و مانويان و غيرهم داشتند و حتى مبلّغينى تربيت مىكردند و به اطراف و اكناف مىفرستادند . در همان حال از داخل حوزهء