مناسبت بود كه پيروان او « معتزله » ناميده شدند . ولى بعضى ديگر معتقدند كه علّت اين نامگذارى چيز ديگر است : كلمهء « معتزله » ابتداء به گروهى گفته شده كه در جريان جنگ جمل و صفّين روش بىطرفى و كناره‌گيرى را انتخاب كردند ، مانند سعد بن ابى وقّاص و زيد بن ثابت و عبد اللّه بن عمر . بعدها كه مسألهء كفر و ايمان فاسق وسيلهء خوارج طرح شد و مسلمين دو دسته شدند ، گروهى راه سومى انتخاب كردند و آن كناره‌گيرى و بىطرفى بود ؛ يعنى همان روشى كه امثال سعد بن ابى وقّاص در سياست و مسائل حادّ اجتماعى زمان خود پيش گرفتند ، اينها در يك مسألهء فكرى پيش گرفتند . از اين روبه اينها نيز « معتزله » گفته شد يعنى « بىطرف‌ها » و بعد اين نام براى اينها باقى ماند . و اصل در سال 80 هجرى متولّد شده و در سال 131 هجرى در گذشته است . بحثهاى او محدود بوده به مسألهء نفى صفات ، اختيار ، منزلة بين المنزلتين ، وعد و وعيد و اظهار نظر دربارهء بعضى از اختلافات صحابه . پس از و اصل نوبت به عمرو بن عبيد رسيد . عمرو برادر زن و اصل است و نظريّات و اصل را توسعه داد و تكميل كرد . پس از عمرو ، ابو الهذيل علّاف و ابراهيم نظّام ظهور كردند . ابو الهذيل و نظّام هر دو از شخصيّتهاى بارز معتزله به شمار مىآيند . كلام وسيلهء اين دو نفر رنگ فلسفى گرفت . ابو الهذيل كتب فلاسفه را مطالعه مىكرد و بر آنها رد مىنوشت . نظّام نظريّات خاصّى در طبيعيّات آورد و هم او بود كه نظريّهء ذرّه‌اى بودن جسم را ابراز داشت . ابو الهذيل و نظّام هر دو در قرن سوم هجرى در گذشته‌اند . به احتمال قوى ، ابو الهذيل در سال 235 و نظّام در سال 231 در گذشته است . جاحظ ، اديب و نويسندهء معروف ، صاحب كتاب البيان و التّبيين كه در قرن سوم هجرى مىزيسته است يكى ديگر از شخصيّتهاى بارز معتزله است . معتزله در دورهء بنى اميّه با دستگاه حكومت روابط خوبى نداشتند ، در اوايل بنى العباس حالت بىطرفى به خود گرفتند ولى در عصر مأمون كه خود اهل فضل و علم و ادب و فلسفه بود مورد توجّه واقع شدند . مأمون و پس از او معتصم و پس از معتصم واثق از معتزله سخت حمايت كردند و اين سه خليفه خود را معتزلى مىخواندند . در همين زمان بود كه بحث داغى بالا گرفت كه دامنه‌اش در تمام اقطار كشور