و . در تعارض حديث با عقل ، عقل مقدّم است . ز . قرآن را با عقل مىتوان تفسير كرد . مسائل اجتماعى و سياسى الف . وجوب امر به معروف و نهى از منكر ، هر چند مستلزم قيام به سيف باشد . ب . امامت خلفاى راشدين به ترتيبى كه واقع شده صحيح بوده است . ج . على ( عليه السّلام ) از خلفاى پيش از خودش افضل بوده است ( اين ، عقيدهء بعضى از معتزله است نه همهء آنها . قدماى معتزله - به استثناى و اصل بن عطا - أبو بكر را افضل مىدانستند ولى متأخّرين آنها غالباً على عليه السّلام را افضل مىدانستند ) . د . نقد صحابهء پيغمبر و بررسى كارهاى آنها جايز است . ه . تحليل روش سياسى عمر و روش سياسى على ( عليه السّلام ) و مقايسهء ميان آنها . اينها كه گفته شد نمونه‌اى است از مسائلى كه معتزله طرح كرده‌اند و البتّه مسائل ديگر نيز غير اين مسائل طرح كرده‌اند . در برخى از اين مسائل ، معتزله فقط با اشاعره طرف بوده‌اند و در بعضى با فلاسفهء و در بعضى با شيعه و در بعضى با خوارج و در بعضى با مرجئه . معتزله هيچ‌گاه تسليم فكر يونانى نشدند و فلسفهء يونان را كه مقارن با طلوع و اوج معتزله وارد دنياى اسلام شد به طور دربست نپذيرفتند ، بلكه با كمال شهامت در ردّ فلسفه و فلاسفه كتاب نوشتند و آراء خود را ابراز داشتند . ستيزهء متكلّمين با فلاسفه ، هم به سود كلام تمام شد و هم به سود فلسفه ، يعنى هر دو علم را جلوتر برد و در آخر كار آنچنان آن دو را به يكديگر نزديك كرد كه جز در مسائل معدودى اختلاف نظر باقى نماند . توضيح اين مطلب كه كلام چه خدماتى به فلسفه كرد و فلسفه چه خدماتى به كلام كرده است و اساساً تفاوت اساسى فلسفه و كلام چيست از عهدهء اين درسها خارج است .