تكنيكى ، از نظر معنويّات انسانى نسبت به گذشته‌اش مرحله يا مراحلى به انحطاط كشيده شده باشد همچنانكه امروز نسبت به بشر قرن ما گفته مىشود ، بلكه به اين معنى است كه بشر در مجموع حركات خود ، هم از نظر مادّى و هم از نظر معنوى رو به پيش است . حركت تكاملى بشر از نظر معنوى يك حركت يكنواخت روى خطّ مستقيم نيست ، حركتى است كه گاهى انحراف به راست يا به چپ دارد ، توقّف و احيانا بازگشت دارد ، ولى در مجموع خود يك حركت پيشرو و تكاملى است . اين است كه مىگوييم انسان آينده حيوان فرهنگى است نه حيوان اقتصادى ، انسان آينده انسان عقيده و ايمان است نه انسان شكم و دامن . طبق اين نظريّه ، جنبهء انسانى انسان به علّت اصالتش همراه و بلكه مقدّم بر تكامل ابزارهاى توليدىاش تكامل يافته و بر اثر تكامل ، تدريجا از وابستگىاش و تأثيرپذيرىاش از محيط طبيعى و اجتماعى كاسته و بر وارستگىاش - كه مساوى است با وابستگى به عقيده و آرمان و مسلك و ايدئولوژى - و نيز تأثيربخشىاش بر روى محيط طبيعى و اجتماعى ، افزوده است و در آينده هر چه بيشتر به آزادى كامل معنوى يعنى استقلال و وابستگى به عقيده و ايمان و ايدئولوژى خواهد رسيد . انسان در گذشته با اينكه از مواهب طبيعت و مواهب وجود خود كمتر بهره‌مند بوده ، بيشتر اسير و بردهء طبيعت و هم اسير و بردهء حيوانيّت خود بوده ، امّا انسان آينده در عين اينكه از طبيعت و از مواهب وجود خود بيشتر بهره‌بردارى خواهد كرد ، از اسارت طبيعت و از اسارت قواى حيوانى خود بالنّسبه آزادتر و بر حاكميّت خود بر خود و بر طبيعت خواهد افزود . بنابراين نظر ، واقعيّت انسانى ، هر چند همراه و در دامن تكامل حيوانى و مادّى او رخ مىنمايد ، به هيچ وجه سايه و انعكاس و تابعى از تكامل مادّى او نيست ، خود واقعيّتى است مستقل و تكامل يابنده ، همانطور كه از جنبه‌هاى مادّى اثر مىپذيرد ، در آنها تأثير مىكند . تعيين كنندهء سرنوشت نهايى انسان سير تكاملى اصيل فرهنگى او و واقعيّت اصيل انسانى اوست ، نه سير تكاملى ابزار توليد . اين واقعيّت اصيل انسانيّت انسان است كه به حركت خود ادامه مىدهد و ابزار توليد را همراه ساير شئون ديگر زندگى متكامل مىكند ، نه اينكه ابزار توليد خود به خود متكامل مىشود و انسانيّت انسان به مانند ابزارى توجيه كنندهء نظام توليدى ، تحوّل و تغيير مىپذيرد ، و از اين رو نام تكامل را دارد كه توجيه كنندهء نظام توليدى متكامل‌ترى است .