نيست . و همچنين اعتقاد به قدرت و تأثير انسان از دنيا رفته نيز شرك است ، زيرا انسان مرده جماد است و از نظر قوانين طبيعى ، جماد نه شعور دارد نه قدرت و نه اراده ، پس اعتقاد به درك داشتن مرده و سلام كردن به او و تعظيم كردن و احترام كردن او و خواندن و ندا كردن او و چيز خواستن از او شرك است ، زيرا مستلزم اعتقاد به نيروى ما وراء الطّبيعى براى غير خداست . و همچنين اعتقاد به تأثيرات مرموز و ناشناخته براى اشياء ، مسألهء اعتقاد به تأثير داشتن يك خاك بخصوص در شفاى بيمارى و يا تأثير داشتن مكان مخصوص براى استجابت دعا شرك است ، زيرا مستلزم اعتقاد به نيروى ما وراء الطّبيعى در يك شىء است ، چه ، هر چه كه طبيعى است ، شناختنى و آزمودنى و حس‌كردنى و لمس‌كردنى است . علىهذا اعتقاد به مطلق تأثيرات براى اشياء شرك نيست ( آنچنان كه اشاعره پنداشته‌اند ) بلكه اعتقاد به تأثيرات ما فوق الطّبيعى براى اشياء شرك است . پس هستى تقسيم مىشود به دو بخش : طبيعت و ما وراء طبيعت . ما وراء الطّبيعه قلمرو اختصاصى خداوند است و طبيعت قلمرو اختصاصى مخلوق او و يا قلمرو مشترك خدا و مخلوقات است . يك سلسله كارها جنبهء ما وراء الطّبيعى دارد از قبيل احياء ( زنده كردن ) و اماته ( ميراندن ) ، روزى دادن و امثال اينها و باقى ، كارهاى عادى و معمولى است . كارهاى فوق معمولى قلمرو اختصاصى خداست و باقى ، قلمرو مخلوقات او . اين از جنبهء توحيد نظرى . امّا از جنبهء توحيد عملى هر نوع توجّه معنوى به غير خداوند - يعنى توجّهى كه از طريق چهره و زبان توجّه‌كننده و چهره و گوش ظاهرى شخص مورد توجّه نباشد بلكه توجّه‌كننده بخواهد نوعى رابطهء قلبى و معنوى ميان خود و طرف مقابل برقرار كند و او را بخواند و متوجّه خود سازد و به او توسّل جويد و از او اجابت بخواهد - همهء اينها شرك و پرستش غير خداست ، چون عبادت جز اينها چيزى نيست و عبادت غير خدا به حكم عقل و ضرورت شرع جايز نيست و مستلزم خروج از اسلام است . بعلاوه انجام اين گونه مراسم ، گذشته از اينكه انجام مراسم عملى عبادت است براى غير خدا و عين اعمالى است كه مشركان براى بتها انجام مىدادند ، مستلزم اعتقاد به نيروى ما وراء الطّبيعى براى شخصيّت مورد توجّه ( پيغمبر يا امام ) است ( نظريّهء وهّابيان و وهّابىمآبان عصر ما ) . اين نظريّه در زمان ما تا حدّى شيوع يافته و در ميان يك قشر بالخصوص علامت روشنفكرى شمرده مىشود .