اصالتها مىشود ، بايد بدانيم كه اين جبهه‌گيريهاى عقلى و فكرى و كلامى و فقهى ، نمايانگر يك جبهه‌گيرى زير پرده است كه گروه وابسته به طبقات محروم و محكوم ، در مقابل طبقات مرفّه و برخوردار كرده است . انديشه تابع شكم است . محال است كه يك برخوردار مرفّه ، از اصل عدل دفاع كند ، همچنانكه محال است كه يك محروم زجر كشيده منكر اصالت عدل بشود . از نظر ما ، اين گونه توجيه تاريخ ، يكسونگرى است . شك ندارد كه نياز مادى ، يك عامل بسيار مهم و اساسى در گرايشهاى انسان است و احيانا جاى پايى از علل اقتصادى نيز در جبهه‌گيريهاى فكرى و اجتماعى و سياسى اسلامى مىتوان يافت . اما نمىتوان همهء جاذبه‌هايى كه انسان را احاطه كرده و تحت نفوذ قرار مىدهد و همهء عوامل اصلى و اساسىاى را كه در بافت تاريخ انسان مؤثر است در نيازهاى اقتصادى خلاصه كرد ؛ و شايد هنوز زود است كه دربارهء مجموع عوامل اساسى حاكم بر زندگى فردى و اجتماعى انسان اظهار نظر قاطع بشود . قدر مسلّم اين است كه نيازهاى مادى را به عنوان نياز اصلى منحصر نتوان مورد قبول قرار داد . من نمىدانم چگونه با اين قالبها و معيارها مىتوان توجيه كرد كه مثلا چرا مأمون و معتصم و واثق بشدت طرفدار مكتب اعتزال مىشوند و اصل عدل را مىپذيرند و در مقابل ، متوكل كه وابسته به همان طبقه و همان گروه و همان خون بود ، گرايشى در جهت مخالف پيدا مىكند و با طرفداران عدل همان را مىكند كه اسلافش با مخالفان عدل كردند . يا مثلا چگونه مىتوان فكر صاحب بن عبّاد را كه يكى از برخوردارترين و متنعّم‌ترين مردم جهان بود در حمايت شديد از اصل عدل توجيه كرد ، در صورتى كه اكثريت قريب به اتفاق علماى محروم زمان او منكر اين اصل بودند و عقيدهء اشعرى داشتند . صاحب بن عبّاد وزير برخوردارى است و از اين نظر كمتر نظير دارد . او اولا بر خلاف اكثر وزرا كه سرى سالم به گور نمىبرند و عاقبت مغضوب بالاتر از خود مىگردند ، تا آخر عمر وزير باقى ماند و تشييع جنازهء تاريخى كم‌نظيرى چه از نظر كميت و چه از نظر كيفيت از او شد . ابن خلّكان مىگويد : « هيچ‌كس مانند صاحب بن عبّاد خوشبختى و خوش‌شانسى زمان حيات و بعد از ممات را توأم با يكديگر جمع نكرد » .