مرتضى مطهرى
64
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
صاحب بن عبّاد كه هم وزير بود و هم عالم ، زندگى را مانند هم طبقههاى خودش از وزرا در كمال كامرانى گذرانيد و برعكس آنها كه منفور از دنيا مىروند و با رفتنشان نامشان هم مىرود ، خوشنام و محبوب باقى ماند ؛ و مردنش مانند هم طبقههاى ديگرش يعنى علما صورت گرفت كه غالبا عمرى را به گمنامى و محروميّت بسر مىبرند و شهرت و محبوبيّت و احترامشان از وقت مردن آغاز مىشود . صاحب بن عبّاد ، علاوه بر اينكه تا آخر عمر در پست وزارت باقى ماند ، و علاوه بر اينكه خوشنامى علما را نيز براى خود تحصيل كرد ، از يك مزيّت فوق العادهء ديگر نيز برخوردار بود ، و آن اينكه مىگويند تنها وزير تاريخ است كه پدر و جدّش نيز وزير بودهاند و سه نسل متوالى ، وزارت را از يكديگر به ارث بردند . نام خودش اسماعيل ، و نام پدرش عبّاد ، و نام نيايش عبّاس است . شعرا دربارهاش گفتند : ورث الوزارة كابر عن كابر * موصولة الاسناد بالاسناد يروى عن العباس عبّاد وزا * رته و اسماعيل عن عبّاد صاحب بن عبّاد با همهء اين برخورداريها و تنعّمها از طرفداران جدّى اصل عدل است و به آن افتخار مىكند . مىگويد : لو شقّ عن قلبى يرى وسطه * سطران قد خطّا بلا كاتب العدل و التّوحيد فى جانب * و حبّ اهل البيت فى جانب يعنى اگر قلب من شكافته شود ، در ميان آن ، دو سطر ديده مىشود كه بدون نويسنده نگارش يافته است : عدل و توحيد در يك طرف ، و محبّت اهل البيت در طرف ديگر . در عدل فقهى نيز عينا نظير اينها را مىبينيم . فى المثل ابو يوسف قاضى القضاة هارونى طرفدار جدّى اصل عدل مىشود و احمد بن حنبل حبس كشيدهء تازيانه خورده بشدت روش عدل را محكوم مىكند . به نظر ما توجيه جهتگيريهاى فكرى و اعتقادى بشر با اين معيارها و مقياسها به صورت معيارهاى انحصارى ، سادهلوحانه است . غرض اصلى ما از طرح اين بحث در اين مقدمه ، يكى اين است كه نقش قرآن را در برانگيختن افكار و انديشهها نشان دهيم ، ديگر اينكه اهميت و اصالت آن را از نظر قرآن كريم روشن سازيم .