فراوانى كه در مورد قرآن داشتند نسبت به آن بىتفاوت بمانند . اين است كه ما معتقديم دليلى ندارد كه در پى علتى ديگر برويم و فكر خود را خسته نماييم كه چرا از آغاز نهضتهاى فكرى و عملى مسلمين ، همه جا كلمهء « عدل » به چشم مىخورد ؟ علت اصلى حساسيت مسلمين نسبت به اين مسأله ، و علت راه يافتن اين اصل در كلام و در فقه و در حوزه‌هاى اجتماعى اسلامى ، بلا شك قرآن بود . اما علت جبهه‌گيريهاى مختلف در اين مسأله كه برخى آن را عريان و بدون لفّافه پذيرفتند و برخى با يك سلسله توجيهات و تأويلات آن را از اثر انداختند و چيزهاى ديگر است كه برخى روانى است ، و برخى اجتماعى و برخى سياسى . اين است نظر ما دربارهء سرمنشأ اصلى طرح اين مسأله در جامعهء اسلامى . افرادى ديگر ، ممكن است كه به گونه‌اى ديگر و از زاويهء ديگر اين مسأله را تعليل و تحليل كنند . چنان كه مىدانيم پيروان برخى مكتبها بطور كلّى جريانات اجتماعى را به گونه‌اى ديگر تعليل و تحليل مىكنند . پيروان اين مكتبها يك سلسله قالبهاى ساخته و از پيش پرداخته‌اى دارند و به هر ضرب و زور هست مىخواهند همهء حوادث را در آن قالبها بشناسانند . در اين گونه مكتبها مسألهء تضادهاى طبقاتى و موضعگيريهاى اجتماعى بر اساس برخورداريها و محروميّتها ، نقش اصلى و اساسى را در همهء حركتها و جنبشها ايفا مىكنند . از نظر پيروان آن مكتبها همهء تجليّات روحى و فكرى و ذوقى و عاطفى بشر ، انعكاسى از نيازهاى مادّى و روابط اقتصادى است ؛ همهء شئون ، رو بنا است و چيزى كه زيربنا است اقتصاد و شئون اقتصادى است ؛ خصوصيات فكرى و ذوقى و عاطفى و هنرى هر كس را در موضعگيرى خاص طبقاتى او بايد جستجو كرد . اگر سعدى گفته است : « مايهء عيش آدمى شكم است » از نظر اين گروه ، نه تنها مايهء عيش ، بلكه مايهء فكر و احساس و عاطفه و ذوق و بالاخره آنچه مقدّس ناميده مىشود نيز شكم است ، همهء راهها به شكم منتهى مىشود . از نظر پيروان اين مكتبها اگر مىبينيم كه در جامعه‌اى بيش از همه چيز سخن عدل به ميان مىآيد ، ريشهء آن را در نابرابريهاى اقتصادى و اجتماعى بايد جستجو كنيم نه در جاى ديگر ، و اگر دو گروه مشخّص مىبينيم كه در لباس فقه يا كلام در برابر يكديگر جبهه‌گيرى مىكنند : گروهى طرفدار جدّى اصالت عدل به عنوان يك جهان‌بينى و يا يك معيار براى قانون مىگردد و گروهى ديگر برعكس ، منكر همهء اين