شوپنهاور كه ويليام جيمز از او نيز ياد كرده است ، معتقد است : « اصل در زندگانى ، رنج و گزند است ، لذت و خوشى همانا دفع الم است و امر مثبت نيست ، بلكه منفى است ؛ و هر چه موجود جاندار در مرتبهء حيات برتر باشد رنجش بيشتر است ، چون بيشتر حس مىكند و آزار گذشته را بيشتر به ياد مىآورد و رنج آينده را بهتر پيش‌بينى مىنمايد . . . يك دم خوشى ، عمرى ناخوشى در پى دارد . ازدواج نمىكنى در آزارى ، مىكنى هزار دردسر دارى . مصيبت بزرگ بلاى عشق است و ابتلاى به زن كه مردم مايهء شادى خاطر مىدانند ، در صورتى كه سر دفتر غمها است . معاشرت مىكنى گرفتارى ، نمىكنى از زندگى بيزارى . بندگى ، بند و خداوندى صداع . مختصر ، تا جان در تن است از اين رنج و مشقّت نمىتوان رست . زندگى سراسر جان كندن است ، بلكه مرگى است كه دم بدم به تأخير مىافتد ، و سرانجام اجل مىرسد در صورتى كه از حيات ، هيچ سودى برده نشده و نتيجهء مفيدى بدست نيامده است . » ( 1 ) در جهان اسلام نيز احياناً كسانى بوده و هستند كه جهان را تاريك مىبينند و همواره چهره‌اى گرفته و عبوس و خشمگين در برابر جريانات آفرينش نشان مىدهند و به قول ويليام جيمز گفته‌هاشان نوعى دندان غروچه است . « ابو العلاء معرّى » فيلسوف و شاعر معروف عرب و همچنين خيّام شاعر از اين گروه‌اند . اينكه مىگويم « خيّام شاعر » از آن جهت است كه محقّقين باور ندارند كه اشعار معروف بدبينانه ، از خيّام فيلسوف و رياضيدان باشد . آنچه براى خيّام شاعر موجب حيرت و رنج و ناله است براى « خيّام فيلسوف » حل شده است ( 2 ) . در عصر ما به تقليد از اروپائيان ، و به علل ديگر كه اكنون جاى ذكرش نيست ، نويسندگانى بدبين پيدا شده‌اند كه زهرهايى از اين راه به جان جوانان مىريزند و آنان را بىعلاقه به زندگى و احياناً وادار به خودكشى مىكنند و از طرف عوامل مرئى و نامرئى مورد تشويق قرار مىگيرند و روزبروز بر عددشان افزوده مىگردد . صادق هدايت از اين گروه است . نوشته‌هاى وى به قول ويليام جيمز حالت همان خوكى را مىنماياند كه زير تيغ ، ناله سر مىدهد و يا موشى كه در حالى كه مشغول جان دادن است جيرجير مىكند . نقطهء مقابل امثال نيچه و شوپنهاور و ابو العلاء و خيّام ، فلاسفه و حكماى

--> ( 1 ) . سير حكمت در اروپا ، ج 3 ، بخش چهارم . ( 2 ) . رجوع شود به كتاب « خدمات متقابل اسلام و ايران » چاپ هفتم به بعد بحث « خدمات فلسفى ايرانيان به اسلام » .