رسيدم و به ايشان گفتم : اى پسر رسول خدا ! براى ما از امام صادق ( ع ) نقل شده كه فرموده است : نه جبر است و نه تفويض بلكه چيزى ميان اين دو است . معناى اين چيست ؟ فرمود : هر كس گمان كند كه خداى عز و جل كارهاى ما را انجام مىدهد و سپس ما را براى كارهايمان عذاب مىفرمايد معتقد به جبر است و هر كس گمان كند خداوند امر مردم و روزى ايشان را به دست حجج خود سپرده است ، معتقد به تفويض است . معتقد به جبر كافر و معتقد به تفويض مشرك است . گفتم : اى پسر رسول خدا ! چيزى ميان آن دو يعنى چه ؟ فرمود : اينكه راه براى انجام آنچه به آن مأمور شده‌اند و ترك آنچه از آن منع شده‌اند ، موجود است . گفتم : آيا براى خدا در اين كار اراده و خواستى هست ؟ فرمود : در مورد طاعات اراده و خواست خداوند اين است كه به آن فرمان داده و خشنود است و بر انجام آن بندگان را يارى مىفرمايد و معنى اراده و خواست خداوند در مورد گناهان ، نهى كردن و خشم گرفتن يعنى عذاب كردن است ، و در آن باره يارى نمىفرمايد . گفتم : آيا در اين كار قضاى خدايى هست ؟ فرمود : آرى ، هيچ كار خوب و بدى نيست كه بندگان انجام مىدهند مگر اينكه قضاى خدا در آن هست . گفتم : معنى اين قضا چيست ؟ فرمود : حكم كردن به آنچه استحقاق دارند و پاداش و عقاب در اين جهان و آن جهان . « 1 » ( 1 ) و حضرت امام رضا ( ع ) فرموده است : هر كس خداوند را به آفريده‌هاى او تشبيه كند مشرك است و هر كس او را با مكان توصيف كند كافر است و هر كس چيزى را كه از آن نهى شده است به او نسبت دهد دروغگوست و سپس اين آيه را تلاوت فرمود : « همانا كسانى كه به آيات خداوند ايمان نياورده‌اند ، دروغ مىبندند و همانا آنان دروغگويانند . » ( 2 ) و نيز فرموده است : هر كس معتقد به جبر است از زكات چيزى به او مدهيد و گواهى او را نپذيريد . همانا خداى عز و جل فرموده است : خداوند بر هيچ نفسى تكليف نكرده ، مگر به اندازهء گنجايش آن و منظور اين است كه بيشتر از طاقت آن ، و هر نفسى هر چه بدست آرد و كسب كند بر عهدهء خود اوست و هيچ كس بار ديگرى را بر نمىدارد . ( 3 ) از امير المؤمنين در بارهء توحيد و عدل پرسيده شد ، فرمود : توحيد اين است كه

--> ( 1 ) . با ذكر سلسلهء اسناد در صفحهء 124 جلد 1 عيون اخبار الرضا آمده است . م .