او را در گمان نياورى و عدل اين است كه به او تهمت نزنى . ( 1 ) از امام صادق ( ع ) روايت است كه فرموده است : اساس توحيد و علم آن بسيار است و هر عاقلى را از آن چاره نيست ، ولى آنچه را آگهى بر آن و حفظش آسان است فراگير . توحيد آن است كه آنچه را براى تو جايز است بر پروردگارت جايز ندانى و عدل آن است كه چيزهايى را كه خداوند در مورد آن ترا سرزنش كرده است ، به او نسبت ندهى . ( 2 ) روايت است كه ابو حنيفه نعمان بن ثابت « 1 » گفته است : به مدينه رفتم و به حضور امام صادق ( ع ) رسيدم و سلام دادم و بيرون آمدم . پسرش موسى بن جعفر ( ع ) را ديدم كه در دهليز خانه در مكتب نشسته است . كوچك بود . به او گفتم شخص غريب در كجا بايد قضاى حاجت كند ؟ به من نگريست و فرمود : از كنار جويهاى آب و جاهايى كه ميوه‌ها بر زمين مىافتد و كنار جاهايى كه مردم فرو مىآيند و كنار خانه‌ها و مسجدها و راههاى عمومى دور شود و سپس هر جا مىخواهد قضاى حاجت كند . چون اين سخن را از او شنيدم ، حرمت او در دل و چشم من بزرگ شد و گفتم : فدايت گردم ، گناه و معصيت از كيست ؟ دوباره به من نگريست و فرمود بنشين تا برايت بگويم . نشستم . فرمود : در انجام معصيت سه حال بيش نيست . يا از بنده است يا از پروردگارش يا از هر دو . اگر منشأ گناه از ناحيهء خداوند عز و جل باشد خداوند دادگرتر و با انصاف‌تر از اين است كه به بندهء خود ستم كند و او را در قبال كارى كه نكرده است به شكنجه بگيرد و اگر از هر دو باشد خداوند شريك در آن است و قوى سزاوارتر به انصاف دادن بر بندهء ناتوان خويش است و اگر از بنده به تنهايى باشد ، درست است كه امر و نهى متوجه بر اوست و ثواب و عقاب مترتب بر او ، و به اين سبب بهشت و دوزخ براى كسى فراهم مىشود . گويد چون اين سخن را از او شنيدم گفتم : « فرزندان كه برخى از آن از نسل برخىاند و خداى شنوا و داناست . » « 2 » اين موضوع را به نظم در آورده و چنين سروده‌اند :

--> ( 1 ) . نعمان بن ثابت : رئيس مذهب حنفى ، متولد 80 و درگذشتهء 150 قمرى ، در زندان منصور عباسى ، براى اطلاع بيشتر از شرح حال و منابعى كه در بارهء اوست ، رك . به : زركلى ، الاعلام ، ص 4 ، ج 9 . م . ( 2 ) . با تفاوتهاى اندكى و بدون ذكر اشعار در صفحهء 307 تحف العقول ابن شعبهء حرانى ، چاپ 1394 ق ، قم آمده است . م .