آشفتگى در خط دفاعى مسلمانان و شكست آنها در اين درگيرى ، على ( ع ) به همراه طلحه و زبير در اطراف رسول خدا دلاورانه به جنگ و دفاع پرداخت « 1 » . ولى پس از اين شكست كه مشركان گمان كردند پايان اسلام است ، طولى نكشيد كه پيامبر ( ص ) نيروهاى خود را بازسازى كرد و به فاصلهء اندكى پس از بازگشت به مدينه با حضور در غزوهء « حمراء الأسد ، قريش را شگفت زده كرد . يك روايت تاريخى مىگويد : « رسول خدا ( ص ) يكى از لشكرهاى خود را كه همچنان برقرار و از خطر فروپاشى رسته بود ، فرا خواند و آن را در اختيار على ابن ابى طالب ( ع ) قرار داد . ( و گفته شده است كه به ابو بكر سپرده شد . ) و در حالى كه زخم بر صورتش بود به حركت درآمد . . . و مردم نيز همراه وى شدند » « 2 » . در غزوهء « بنى نضير نيز على ( ع ) به همراه تعدادى از صحابه از جمله : ابو بكر ، عمر ، زبير و طلحه حضور داشت « 3 » . پس از آن رسول خدا ( ص ) در اواسط سال چهارم هجرى براى غزوهء « بدر موعد » - بدر دوم و يا بدر صغرى - به حركت در آمد . اين غزوه « بدر موعد » خوانده شده است زيرا ابو سفيان رهبر قريش پس از جنگ احد ، مسلمانان را تهديد كرد و گفت : « وعدهء ما و شما سال آينده در « بدر الصفراء » است تا با يكديگر به جنگ درآييم » « 4 » . به گفتهء واقدى و ابن سعد ، پيامبر ( ص ) در اين غزوه بزرگترين بيرق را به دست على ( ع ) داد « 5 » . غزوه‌ها و حملات سريه‌ها پىدرپى انجام مىگرفت و جايگاه قبيله‌هاى همپيمان با مكه را هدف قرار مىداد . به دليل فشار تحركات مستمر رسول خدا ( ص ) ، اوضاع بر قريش تنگ آمد و مقرر ساختند تا به سيطرهء مسلمانان بر مدينه پايان دهند . لذا آنها بيشترين و بالاترين امكانات خود و همپيمانانشان را براى حمله‌اى بزرگ به كار بستند ، كه به حملهء « احزاب » معروف است . اين هجوم همه‌جانبهء قريش بمثابه امتحانى سرنوشت‌ساز براى مسلمانان مدينه بود . لذا رسول خدا بىدرنگ به مستحكم ساختن مواضع داخلى خود پرداخت تا از تكرار تجربهء احد جلوگيرى شود . در كنارهء مورد تهديد شهر خندقى حفر گرديد و

--> ( 1 ) يعقوبى ، همان ، ج 2 ، ص 47 . ( 2 ) ابن سعد ، همان ص 49 . ( 3 ) واقدى ، مغازى ، ج 1 ، ص 364 . ( 4 ) همان ، ص 384 . ( 5 ) همان ، ص 388 ، ابن سعد ، همان ، ص 59 .