( 1 ) به سوى رفيق والامقام مقدمهء توديع پس از به كمال رسيدن دعوت حق و تسلط و اقتدار مسلمانان بر اوضاع زمان ، نشان فرقت پيامبر با مسلمانان و بدرود گفتن زندگى از حالات و گفتار و رفتارش نمايان گشت . پيامبر در رمضان سال دهم ه مدت بيست روز اعتكاف ورزيد كه معمولا سالهاى گذشته بيشتر از ده روز اعتكاف نمىكرد . جبرئيل در اين مدت ، دو بار قرآن را با حضرت مرور كرد . حضرت در حجة الوداع چنين گفت : « من نمىدانم ، شايد پس از امسال ديگر شما را در اين مكان نبينم . » و در كنار جمرهء عقبه گفت : « مناسك و مراسم حج را از من بياموزيد ؛ چون ممكن است پس از امسال ديگر به سفر حج نيايم . » سورهء نصر در روزهاى ميانى ايام تشريق بر او فرود آمد و پيامبر دريافت كه اين ، آخرين حج و اوان توديع است و وفاتش نزديك . ( 2 ) در اوايل ماه صفر سال يازدهم ه به احد رفت و بر شهداى آنجا نماز گزارد ؛ به گونه‌اى كه دارد با زندگان و مردگان ، وداع مىكند . از احد بازگشت و به منبر رفت و خطاب به مسلمانان گفت : من پيشتاز شما هستم و [ روز قيامت ] بر شما گواهم . به خدا اكنون حوض خود را به عيان نگاه مىكنم . به من كليد گنجينه‌هاى هستى داده شد . بيم آن ندارم كه پس از من بر شرك بازگرديد ؛ بلكه بيم آن دارم كه بر سر اين گنجينه‌ها به نزاع درآييد . « 1 » يك شب ، در نيمه شب به گورستان بقيع رفت و براى مردگان آنجا آمرزش خواست و گفت : « اى ساكنان قبرستان ! درود بر شما . آن وضعيتى كه شما داريد ؛ بسى بهتر از وضعيت مردمى است كه اينك گرفتار آن شده‌اند . آن حال و وضعيّت بر شما مبارك باد . آشوبها

--> ( 1 ) - متفق عليه ، صحيح بخارى .