( 1 ) در روز هشتم ذى حجه يعنى ، روز « ترويه » ، به منى رفت و نماز : ظهر ، عصر ، مغرب ، عشا و صبح [ روز بعد ] را در آن مكان ادا كرد و تا برآمدن آفتاب توقف نمود و سپس به سوى عرفات به راه افتاد و در « نمره » خيمه‌اى بر پاى كردند و حضرت در آن آرام گرفت تا خورشيد به وسط آسمان رسيد . شتر قصوا را آوردند و بر آن سوار شد و به عرفات رفت . يكصد و بيست و چهار هزار يا يكصد و چهل و چهار هزار نفر از مسلمانان ، پيرامونش حلقه زده بودند . پيامبر در ميان آن جمع با شكوه ايستاد و خطابهء جامعى ايراد فرمود : « اى مردم ! سخنم را آويزهء گوش كنيد ؛ كه شايد سالهاى ديگر شما را در اين مكان نبينم . « 1 » خونهاى شما و اموالتان ، هم چون حرمت اين روز ، در اين ماه و در اين شهر ، ارزشمند و مورد احترام است و بايد حرمتش را مراعات كنيد . بدانيد آن چه كه رسم جاهلى است ، بىارزش گشته و زير پاى من قرار دارد . خونهاى ريخته‌شدهء زمان جاهلى هدر رفته است و خونخواهى ندارد . اوّلين خونى كه از ما ريخته شده و قصاص ندارد ، خون ابن ربيعه پسر حارث است كه او در ميان قبيلهء بنى سعد پرورش يافت و بنى هذيل او را از پاى در آوردند . ربا بىاساس و حرام است و اوّلين ربايى كه هدر شد ، رباى سرمايهء عباس پسر عبد المطلب بود . [ اما سرمايه به صاحبش بازمىگردد ] . ( 2 ) دربارهء رعايت زنان ، خدا را به ياد آوريد ؛ زيرا آنان را به عنوان امانت خداوند برگرفته‌ايد و امر زناشويى با كلمه و فرمان خدا برايتان حلال شده است . شما نيز به گردن زنان اين حق را داريد كه كسى را كه شما از او بيزار هستيد و ميانهء خوش نداريد ؛ به خانه و كاشانه خود راه ندهند ، حال اگر چنين كردند ، مىتوانيد آنان را تنبيه كنيد ؛ اما آسيبى نرسانيد . حق آنان هم بر گردن شما آن است كه در حد معمول و شايسته‌اى خوراك و لباس آنان را فراهم آوريد . در ميان شما چيز گران‌بهايى بر جاى گذاشته‌ام ؛ كه اگر آن را دستاويز خود قرار دهيد هرگز گمراه نمىشويد : آن ، كتاب خداست . « 2 » اى مردم ! پس از من ، پيامبرى نخواهد آمد و پس از شما هم امتى ديگر نخواهد بود . هشيار باشيد ، خدايتان را بپرستيد ، نماز پنج‌گانه را ادا كنيد ، روزهء ماه رمضان بگيريد و با عشق و

--> ( 1 ) - ابن هشام . ( 2 ) - صحيح مسلم .