( 1 ) نگاهى گذرا به نبردهاى پيام‌آور خدا اگر با تأمل و دقت كافى ، جنگها ، سريه‌ها و هيأتهاى اعزامى پيامبر را مرور كنيم . هم براى خود ما و هم براى آنان كه اوضاع و آثار و فرجام و ثمرات نبرد را با ديدهء تحقيق مطالعه مىكنند ، روشن مىگردد كه : پيامبر ، والاترين ، تواناترين ، زيرك‌ترين و آگاه‌ترين رهبر و فرماندهء نظامى در جهان بوده و از استعداد سرشار و نبوغ فراوان برخوردار بوده است ؛ آن‌گونه كه در نبوّت و پيامبرى سالار فرستادگان و برترين آنان است . پيامبر در تمام ميدان‌هاى نبرد ، جز با حزم و احتياط و شرايط لازم و دلاورى و مردانگى ، گام بر نمىداشت و در ميدانهاى نبرد به دليل نشان دادن حكمت و مصلحت نظامى و آمادگى همه‌جانبهء لشكر و مستقر گردانيدن آنان در بهترين پايگاه استراتژيك و برگزيدن نيكوترين فنون رزم و نقشهء جنگ براى رويارويى با دشمن ، با لغزش و كاستى و درماندگى مواجه نمىشد ؛ بلكه در ميدان نبرد ، نشان مىداد كه از شيوهء خاص قدرت فرماندهى چنان برخوردار است كه با هيچ فرماندهى در دنيا مقايسه نخواهد شد . اما شكست گذرايى كه در نبرد احد و حنين پيش آمد ، سبب ضعف و كاستى بود كه در وجود برخى از سپاهيان رخ داد و يا به دليل سرپيچى و كوتاهى آن عده از مسلمان بود كه [ به علت پيروزى در مرحلهء اول ] از فرمان پيامبر سرباز زدند . ( 2 ) پيامبر ، نبوغ خويش را هنگام شكست در اين دو نبرد به كمال رسانيد و شخصا در برابر دشمن پايدارى كرد و با حكمت بىهمتاى خود ، آنان را نوميد و درمانده گردانيد ؛ آن طور كه در احد روى داد . و يا اين كه - در حنين - مسير نبرد را تغيير داد تا شكست به پيروزى گراييد . معمولا بحرانهاى وحشتناك و شكست‌هاى كمرشكن ، حواس فرماندهان را از كار مىاندازد و بدترين اثر را روى اعصاب و روانشان مىگذارد كه پس از آن جز به فكر رهايى خويش ، به چيزى نمىانديشند .