بود . ابن سعد مىگويد : پيامبر و مسلمانان ، روز چهار شنبه هفت روز مانده به آخر ماه ذىقعده از خندق به مدينه بازگشتند . جنگ احزاب [ از جهت نيروى انسانى و تضييع مالى ] ، خسارت‌آور و زيان بار نبود ؛ بلكه جنگ روانى بود . و جنگ خونينى به وقع نپيوست ؛ هر چند در تاريخ اسلام بااثرترين و سرنوشت‌سازترين جنگها به حساب مىآيد و مشركان را بىكس و خوار و زبون كرد و ميانشان آشوب و اختلاف به وجود آورد و نشان داد كه هيچ قدرتى در عرب نمىتواند آن نيروى كوچك را - كه در مدينه در حال رشد و ترقى است - ريشه كن كند ؛ چون عرب ، هرگز بيشتر از اين نيرو كه گرد كرده و براى حمله به مدينه آورده بودند ، در اختيار نداشت . هنگامى كه خداوند آنان را متفرق نمود و به سرزمين خود راند ، پيامبر فرمود : « اكنون ما با آنان پيكار مىكنيم . آنها ديگر نمىتوانند با ما بجنگند ، ما به سوى آنها مىرويم . » « 1 »

--> ( 1 ) - صحيح بخارى .