8 - أبو إسحاق إبراهيم بن محمد الفزاري ، أبو إسحاق الكوفي ( در واسط متولد شده ودر 188 در مصيصه وفات يافته است ) « 1 » . محتويات كتاب‌هاى مغازى دربارهء اين كه مجموعه‌هاى مغازى أولية وقديمى حاوي چه موضوع‌هايى بوده ووقايع چه مدت زماني را در بر مىگرفته است ، به طور قطع ، نمىتوان اظهار نظر كرد ، زيرا درست مشخص نيست كه اين مجموعه‌ها ، مانند كتاب مغازى واقدى ( متوفى در 207 ه ق ) ، كه بعدا تأليف شده ، فقط مربوط به جنگ‌ها وسراياى زمان پيغمبر أكرم صلعم بوده يا آن كه وقايع ديگرى مانند تولد ورضاع وكودكى وسفرها وبعثت وازدواج وهجرت ووفات آن حضرت را بايستى دربرمىگرفته است . همچنين ، درست مشخص نيست كه اين مجموعه‌ها ، گذشته از موضوع اصلى خود ، حوادث ووقايع چه مدت از زمان را شامل بوده است . آيا فقط به وقايع زمان پيغمبر أكرم اختصاص داشته يا آن كه وقايع زمان پس از وفات آن حضرت را نيز مىتوانسته است در برگيرد . از نوشته‌هاى اصلى مربوط به مغازى ، به جز چند ورقه پاپيروس ، چيزى باقي نمانده وآنچه در دست داريم يا به صورت رواياتى است كه در زمان‌هاى بعد بر أساس روايات اصلى تنظيم يافته ومدون شده است ، مانند سيرة رسول اللّه ، تأليف عبد الملك بن هشام ، يا به صورت آثار ومنتخباتى است كه در مجموعه‌ها وكتاب‌هاى حديث وتاريخ وغيره ، در قطعات مستقل ومتشتّت وپراكنده ، به جاى مانده است . از اين جمله آنچه را مىتوان به آن‌ها اتكا كرد وهم بدان‌ها استناد جست از اين قرار است : 1 - گذشته از كتاب سيرة رسول اللّه ، تأليف ابن هشام كه ، علاوة بر مغازى وسرايا ، شامل وقايع مربوط به حيات پيغمبر أكرم ومحدود به زمان آن حضرت است ، قطعاتى چند از كتاب مغازى موسى بن عقبه « 2 » ( متوفى به سال 141 در مدينه ) ، كه هم از وقايع زمان پيغمبر أكرم وهم از وقايع زمان خلفاى راشدين وحتى زمان بنى أمية حكايت مىكرده است ، در دست است « 3 » .

--> ( 1 ) . براي شرح حال أو - ابن حجر ، تهذيب ، ج 1 ، ص 151 ؛ ابن خير ، فهرسه ، ص 236 ؛ ابن النديم ، الفهرست ، ص 135 . ( 2 ) . براي اطلاع بيشتر دربارهء موسى بن عقبه وكتاب مغازى أو - مقدمهء سيرة رسول اللّه ، ص 23 ؛ ابن حجر ، تهذيب التهذيب ، ج 10 ، ص 360 ؛ خزرجى ، خلاصة تذهيب الكمال ، ص 336 ؛ ذهبي ، تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 148 ؛ العبر ، ج 1 ، ص 192 ؛ ابن عماد ، شذرات الذهب ، ج 1 ، ص 209 ؛ فوك ، به زبان‌هاى اروپايى ، شمارهء 14 ، ص 164 . ( 3 ) . دربارهء وقايع بعد از وفات پيغمبر أكرم منقول از موسى بن عقبه - بلاذرى ، أنساب الأشراف ، ج 5 ، ص 21 و 82 ؛ ابن سعد ، طبقات ، ج 3 ، ص 241 ، سطر 23 وج 5 ، ص 283 ، سطر 1 .