نمودى . مسلمان را چه نقصان كه مظلوم باشد و در دين خود بىگمان . يقينش استوار و از دودلى به كنار ؟ . . . و از اين كه بر عثمان به خاطر برخى بدعتها خرده مىگرفتم ، پوزش نمىخواهم . « 1 » با وجود انتقادات صريح امام ، بويژه برخورد امام در شورا ، نمىتوان به داشتن برخى ارتباطات خانوادگى ميان امام و عمر يا عثمان ، براى اعتقاد امام به درستى حكومت آنان استناد كرد . حتى تمجيدهايى كه امام از برخى از خلفا در قياس با برخى ديگر دارد دليلى بر پذيرش اصولى آنها از سوى امام نيست . زمانى كه امام دريافت توانايى در افتادن با اين حزب را ندارد ، و به مصلحت اسلام نيز نيست تا مبارزه‌اى را آغاز كند ، راه مصالحه در پيش گرفت . امام در چندين مورد بيعت خود با أبو بكر و پذيرفتن او را كه به اصطلاح مهاجر و انصار نيز او پذيرفته بودند ، بر اساس ضرورت و حفظ وحدت ميان مسلمانان توجيه مىكرد . « 2 » امام در توجيه سكوت خود به اين سخن هارون در برابر موسى عليه السّلام استناد كرد كه گفت : إنّى خشيت أن تقول فرّقت بين بنى اسرائيل . « 3 » و نسبت به سقيفه مىفرمود : بل عرفت أنّ حقى هو المأخوذ و قد تركته لهم ، تجاوز اللّه عنهم . « 4 » در گذشته ، اهل سنت همين را نيز كه اهل بيت خود را سزاوارتر از ديگران يعنى خلفاى نخست به خلافت مىدانستند نمىپذيرفتند ، اما اكنون جناحهاى نسبتا روشن اهل سنت قبول دارند كه على عليه السّلام صرفا به خاطر وحدت با أبو بكر بيعت كرد در حالى كه خود را احق به خلافت مىدانست . « 5 » به هر روى زندگى منزويانهء امام در آن جامعه ، نشان آن است كه هم امام و هم خلفا مىدانستند كه نمىتوانند با ديگرى به نحوى برخورد كنند كه به معناى تأييد ديدگاه او بويژه در امر خلافت باشد . در عين حال رفت و شد در مسجد ، و حتى برقرارى روابط خانوادگى نظير ازدواج عمر با ام كلثوم ، امرى معمول بود . اين ازدواج

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، نامهء 28 ؛ وقعة صفين ، ص 91 - 86 در اينجا متن كامل نامهء معاويه و پاسخ امام آمده است . ( 2 ) . نك : انساب الاشراف ، ج 2 ، ص 281 ؛ الغارات ، صص 111 - 110 ( 3 ) . طه ، آيهء 94 ؛ نك : المقنع ، ص 109 ( 4 ) . نك : وقعة صفين ، ص 91 ( 5 ) . تفسير المنار ، ج 8 ، ص 224