بود . بدين ترتيب چهل مسأله به آن حضرت عرضه و جواب آنها دريافت شد . پس از پايان مناظره ، ابو حنيفه بىاختيار آخرين سخن خود را با اشاره به امام صادق عليه السّلام چنين ادا كرد : إنّ أعلم الناس ، أعلمهم باختلاف الناس ، « 1 » دانشمندترين مردم كسى است كه به آراء و نظرهاى مختلف علما در مسائل ، احاطه داشته باشد . امام صادق عليه السّلام نيز همچون جدش امير مؤمنان عليه السّلام مىفرمود : سلونى قبل ان تفقدونى ، فإنّه لا يحدثكم أحد بعدى به مثل حديثى . « 2 » قبل از آن كه مرا نيابيد بپرسيد و بعد از من كسى نيست كه چون من براى شما حديث بگويد . از امام صادق عليه السّلام نه تنها در مسائل فقهى ، بلكه در زمينهء تفسير ، علم كلام و اخلاقيات ، احاديث با ارزشى به دست ما رسيده است . با مراجعه به بخش اصول كتاب « كافى » ، عمق و وسعت نظر امام دربارهء مسائل عقلى اسلام آشكار مىشود . تفاسير روايى شيعه همچون « البرهان » ، « صافى » حاوى روايات فراوانى از احاديث آن حضرت در اين زمينه مىباشد . ابو زهره عالم سنى در اين زمينه مىنويسد : و لم يكن علمه مقصورا على الحديث و فقه الاسلام ، بل كان يدرس علم الكلام . « 3 » دانش آن حضرت منحصر به حديث و فقه اسلامى نبود ، بلكه علم كلام نيز تدريس مىفرمود . تفصيل نظريات كلامى امام را در اينجا نمىتوان بيان داشت ، اما جملهء معروف امام در مسائل جبر و تفويض كه فرمود : لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين ، زيباترين ، جامع‌ترين و دقيق‌ترين تعبيرى است كه در اين مسأله ابراز شده است . ابو زهره در جاى ديگر از كتابش دربارهء امام صادق عليه السّلام مىگويد : و فوق هذه العلوم ، قد كان الامام الصادق على علم بالاخلاق و ما يؤدّى الى فسادها . « 4 »

--> ( 1 ) . تهذيب الكمال ، ج 5 ، صص 79 - 80 ؛ الكامل فى ضعفاء الرجال ، ج 2 ، ص 556 ؛ الامام الصادق عليه السّلام ، صص 28 - 27 ؛ الامام ابو حنيفه ، صص 71 - 70 ( 2 ) . تهذيب الكمال ، ج 5 ، ص 79 ؛ سير اعلام النبلاء ، ج 6 ، ص 257 ؛ الكامل فى ضعفاء الرجال ، ج 2 ، ص 559 ( 3 ) . الامام الصادق عليه السّلام ، ص 66 ( 4 ) . همان ، ص 67