بالاتر از همه اين علوم ، امام صادق عليه السّلام در زمينهء اخلاق و علل و انگيزه‌هاى فساد آن ، آگاهيهاى بسيار ارزنده‌اى داشت . شمار راويانى كه از امام حديث نقل كرده‌اند بسيار زياد است . اسامى آنان را در « تهذيب الكمال » مزى « 1 » و ديگر كتب رجالى چون « تهذيب التهذيب » مىتوان يافت . در ميان آنان ، بسيارى از شخصيتهاى مهم اهل سنت قرار دارند . ذهبى در « سير اعلام النبلاء » نام رواتى كه از امام صادق عليه السّلام حديث نقل كرده‌اند را آورده است . « 2 » اين در حالى است كه بسيارى از محدثان جرأت نقل حديث از امام را در عهد بنى اميه نداشتند . دربارهء مالك بن انس آمده كه : لم يرو عن جعفر بن محمد حتى ظهر أمر بنى العباس . « 3 » از امام صادق عليه السّلام روايت نكرد تا آن كه بنى عباس به حكومت رسيدند . شيعيان امام صادق عليه السّلام گستردگى اصحاب امام صادق عليه السّلام و وسعت جريان تشيع ، به طور طبيعى ، ناهماهنگىها و اختلافاتى به همراه داشت . در آن روزگار كليهء شاگردان و شيعيان آن حضرت نمىتوانستند تفكر و انديشه خود را در يك زاويه صحيحى قرار داده و تمامى معارف دينى خود را همچون محمد بن مسلم و زراره از سرچشمهء اصلى آن ، كه خاندان رسالت بود ، بگيرند . بسيارى از آنان در حلقهء درس محدثان اهل سنت نيز حاضر مىشدند كه به نوبه خود تأثيراتى در طرز تفكر و تلقى آنها به جاى مىگذاشت و از طرف ديگر كثرت و گستردگى پيروان آن حضرت و پراكنده بودن آنها در سرزمينهاى دور و نزديك ، امكان مراجعه شخصى همهء آنان را به امام غير ممكن ساخته بود و لذا آنان در مسائل خود اعم از فقهى و عقيدتى و . . . به شيعيان شناخته شده مراجعه مىكردند كه طبعا اختلاف نظر ميان آنها از اين راه به ديگر شيعيان نيز راه پيدا مىكرد . نيز در گيرودار درگيريهاى سياسى ، ميان پاره‌اى از شيعيان ، تمايلاتى به حكومت تازه پا

--> ( 1 ) . تهذيب الكمال ، ج 5 ، صص 76 - 75 ( 2 ) . سير اعلام النبلاء ، ج 6 ، ص 256 ( 3 ) . الكامل فى ضعفاء الرجال ، ج 2 ، ص 555 ؛ سير اعلام النبلاء ، ج 6 ، ص 256