كربلا جاى خود را در جامعهء شيعه باز كرده و حتى گروههاى از سنيان را نيز به خود جذب كرد . به مرور عزادارى سالانه آغاز شد . ادبيات شيعى نيز تحت تأثير اين قضيه و ساير رخدادهاى خونينى كه براى شيعيان ( اعم از زيدى با امامى ) پيش آمد ، ادبياتى مبتنى بر « مرثيه » شد . بدين ترتيب بايد در جامعهء شيعه آثار اين حركت عاطفى - ادبى را دنبال كرد . از آن پس نام امام حسين عليه السّلام همراه با گريه بوده و عاشورا مهمترين حادثهء غمگينانه ( تراژدى ) در تاريخ به شمار مىآمد . گريه براى امام ثوابى بىاندازه و رفتن به زيارت مرقد امام حسين عليه السّلام پاداشى فزون از حد داشت . اين بعد عاطفى كم كم توسعهء بيشترى يافت و ايام وفيات ساير امامان نيز به عنوان ايام عزاء مطرح شد . جالب است بدانيم كه بعدها كاشفى اين روضه‌خوانى را به تمامى انبيا تسرى داد . پرداختن به جنبه‌هاى عاطفى كربلا مىتواند ما را در بحث مورد نظر كمك كند . سؤال ما اين بود كه منشأ برداشت سياسى و برداشت صوفيانه در حادثهء كربلا چه بوده و كدام يك از اين دو در ميان شيعه قوت بيشترى داشته است . اين نكته مسلم است كه پرداختن به جنبه‌هاى عاطفى مىتواند به طور غير مستقيم خاطرهء يك حادثه را زنده كند و به نحوى بار سياسى آن را انتقال دهد ، اما بايد توجه داشت كه با چنين پرداختى ، برداشت مستقيم سياسى نمىتوان داشت . مقصود ما از برداشت سياسى مستقيم آن است كه حركت امام حسين عليه السّلام به صورت يك الگوى قابل تكرار در آمده باشد . چنين برداشتى با ويژه كردن يك حركت به لحاظ ماهيت و آثار ، به جز در حد كلمات - يعنى ارزش كلى يك اقدام ضد ظلم يا امثال آن - چندان سازگار يا به تعبير بهتر لااقل همراه نيست . دو تجربهء صلح و انقلاب نكتهء ديگر آن است كه در تشيع امامى ، اعمال همهء امامان به يك اندازهء حجيت شرعى دارد . پيش از آنكه حادثهء كربلا به وقوع پيوندد ، تجربهء صلح امام حسن عليه السّلام رخ داده بود . آن حادثه كنار آمدن با حكومت ظالم را در شرايط خاص خود توصيه مىكرد . اگر