ما بحثهايى را كه دربارهء تفاوت شرايط حاكم بر جامعهء اسلامى در دو مقطع صلح امام حسن عليه السّلام و قيام امام حسين عليه السّلام مطرح شده بپذيريم ، در اين صورت حد اقل قضيه آن است كه دو دستور العمل متفاوت را در دو شرايط خواهيم داشت . اين امر ، فى حد نفسه ، كارى منطقى و معقول است . اما يك پرسش هست و آن اين كه در دوره‌هاى بعد ، كدام يك از اين دو الگو در زندگى ساير امامان تكرار شد ؟ همان گونه كه در آغاز بحث اشاره كرديم ، امامان شيعه عليه السّلام از نقطه نظر مبارزات انقلابى با الگوى كربلا راه مسالمت‌جويانه‌اى را در پيش گرفتند ، اين در حالى است كه امامان زيدى ، بر پايهء همان الگوى نظامى پيش رفتند . سخن بر سر ارزيابى نتايج اين دو حركت نيست ، بلكه بر سر آن است امامان ، حركت خويش را نه بر پايهء مشى انقلابى بلكه بنا به ضرورتى كه تشخيص دادند ، بر پايهء روشى به ظاهر آرام و مسالمت‌جويانه قرار دادند . بىشبهه اين اصلى است كه تاريخ آن را تأييد مىكند . بايد توجه داشت كه اين به معناى پذيرش مشروعيت حكومت وقت نبود ، حتى به اين معنا نبود كه امامان حقانيت خود را براى پست امامت رسمى و سياسى جامعه انكار مىكردند ، بلكه صرفا به اين معنا بود كه اقدام نظامى و انقلابى خاصى ندارند . همين تجربه را در زندگى فقها و علماى شيعه در دوره‌هاى مختلف داريم . براى بررسى يك تجربهء تاريخى به مذاكرات شيخ ابراهيم قطيفى با محقق كركى بر سر همراهى و همكارى با دولت جديد التأسيس صفوى بايد توجه كرد . در آنجا پايهء استدلال محقق كركى كه از همكاران دولت صفوى بود ، بر تجربهء تاريخى امام حسن عليه السّلام است . « 1 » با اين توضيحات مىتوان به نكتهء ديگرى در باب « برداشت سياسى » و « برداشت صوفيانه » از حادثهء كربلا رسيد و آن اين كه چنين روشى مىتوانست بار برداشت سياسى از حادثهء كربلا را كم كرده و بر بار برداشت صوفيانه آن بيفزايد . در اينجا بايد بلافاصله بر اين نكته تأكيد كنيم كه بناى ما بر بيان ويژگيهاى اقدامات امامان نيست . اگر بنا بود چنين چيزى را شرح دهم حركت امامان را پس از حادثهء كربلا در دو دورهء « اقدامات علمى » براى تبيين مكتب ، تا عهد امام صادق عليه السّلام و

--> ( 1 ) . دين و سياست در دورهء صفوى ، رسول جعفريان ، قم ، 1370 ، صص 36 - 35