انحرافات دينى و كربلا جامعه اسلامى در سالى كه قيام كربلا در آن رخ داد ، نسبت به آخرين سال حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله تغييرات فراوانى يافته بود . درست است كه سير پيدايش انحراف تدريجى بود ، امّا پايه‌هاى آن در ديد بسيارى از محققين از همان سالهاى اوليّهء بعد از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به وجود آمده بود . انحرافات مزبور در زمينه‌هايى بود كه اهل سياست مىتوانستند به راحتى از آنها بهره‌گيرى كرده و در تحميق مردم و نيز توجيه استبداد و زورگويى خود از آنها استفاده كنند . بنى اميّه در پيدايش و گسترش اين انحرافات ، نقشى عظيم داشتند . بويژه روى كار آمدن يزيد نشان داد كه بنى اميه هيچ اصالتى براى اسلام قائل نبوده و اعتقاد بدان تنها پوششى براى توجيه و پذيرش حاكميت آنها ، توسط مردم بود . امام حسين عليه السّلام علاوه بر اين كه بنى اميّه را متهم به ظلم و عداوت مىكرد ، « 1 » آنها را كسانى مىدانست كه « طاعت شيطان را پذيرفته ، طاعت خداوند را ترك گفته ، فساد را ظاهر ساخته ، حدود الهى را تعطيل و به بيت المال تجاوز كرده‌اند » . « 2 » آنها علاوه بر ايجاد فساد و تعطيل حدود ، بسيارى از مفاهيم دينى را تحريف كرده و يا در مجارى غير مشروع از آنها بهره‌گيرى مىكردند . در اينجا نمونه‌هايى از اين مفاهيم را كه در جريان كربلا و ايجاد آن مؤثّر بوده است ، همراه با شواهد تاريخى ، بيان مىكنيم . سه مفهوم « اطاعت از ائمه ، لزوم جماعت ، حرمت نقض بيعت » از رايج‌ترين اصطلاحاتى سياسى بود كه خلفا به كار مىبردند . شايد بتوان گفت سه مفهوم مزبور ، پايهء خلافت و نيز دوام آن را تضمين مىكرد . اين سه واژه ، اصول درستى بود كه به هر روى در شمار مفاهيم دينى - سياسى ، اسلامى بود ، چنان كه از نظر عقل نيز براى دوام جامعه و حفظ اجتماعى رعايت آنها لازم مىبود . اطاعت از امام به معناى پيروى از

--> ( 1 ) . الفتوح ، ج 5 ، ص 137 ( 2 ) . انساب الاشراف ، ج 3 ، ص 171 ؛ الفتوح ، ج 5 ، ص 144 - 145 ، تاريخ الطبرى ، ج 4 ، ص 304 ، در عبارات ديگرى نيز امام فرمود « أ لا ترون أن الحق لا يعمل به و أن الباطل لا يتناهى عنه » تاريخ الطبرى ، ج 4 ، ص 305 ، ترجمة الامام الحسين عليه السّلام ، ابن عساكر ، ص 214 . همچنين امام فرموده بود « فإن السنة قد أميتت و إن البدعة قد أحييت » ، تاريخ الطبرى ، ج 4 ، ص 266