كلامى عنوان كرد . در شمار كهن‌ترين آثار در اين زمينه ، كتاب المقنع فى الامامة از سدّآبادى - روستايى از روستاهاى شهر رى - است كه انتشارات اسلامى در قم آن را چاپ كرده و كوچك است . از مشهورترين اين آثار كتاب الشافى سيد مرتضى است كه به چاپ رسيده است . شيخ طوسى تحت عنوان تلخيص الشافى تحرير جديدى از آن بدست داده كه آن نيز به چاپ رسيده است . آثار متعدد شيخ مفيد نيز حاوى مطالب تاريخى فراوانى است كه به مناسبت حديث غدير و معناى ولايت و يا جز آن دارد . از كتاب الجمل شيخ مفيد بايد بيشتر به عنوان يك اثر تاريخى - كلامى ياد كرد نه بالعكس . اين اثر در ادامهء آثار تاريخى محض شيعى است كه در قرن سوم معمول بوده و در امتداد تك‌نگاريهاى تاريخى است كه شيعيان عراق براى ثبت مسائل تاريخى مورد نظر خود مىنگاشته‌اند . تاريخى بودن اين اثر قابل ترديد نيست اما اين كه شيخ مفيد تاريخ علمى را وسيله‌اى براى اثبات ديدگاههاى شيعه در برابر عثمانيه و معتزله قرار داده از ابداعات شيخ مفيد در تلفيق مكتب تاريخى با دانش كلام است . در برابر ، كتاب كشف اليقين علامهء حلى كتابى است غالبا كلامى كه برخى از آگاهيهاى تاريخى نيز در آن آمده است . كتابهايى كه در سرگذشت شكل‌گيرى فرق شيعى نگاشته شده به نوعى حاوى بحثهاى كلامى - تاريخى است . دو اثر مهم كه شباهتى بيش از نود درصد بهم دارند ، كتابهاى فرق الشيعة نوبختى و المقالات و الفرق سعد بن عبد الله اشعرى است . اين دو اثر حاوى اطلاعات ذى قيمتى از تاريخ شيعه‌اند . كتاب الاحتجاج طبرسى نيز در شمار كتابهايى است كه گرچه مناظرات را فراهم آورده ، آگاهيهايى دربارهء زندگى امامان ايران در آن آمده است . كتاب الطرائف فى معرفة - المذاهب نيز مشتمل بر آگاهيهاى تاريخى و حديثى در نقد مذهب مخالف است . كتابهاى حديثى - تاريخى مىدانيم كه حديث و تاريخ ارتباط نزديكى داشته‌اند . در اين زمينه گاه تأكيد بر تاريخ بوده و گاه بر حديث . در ميان آثار حديثى شيعه در قرن سوم و چهارم ، همانند اهل سنت ، مواد تاريخى فراوانى يافت مىشود . در كتاب كافى بخشى كه به بحث امامت يا حجت اختصاص داده شده ، مطالبى تاريخى از زندگى امامان را در بر دارد . متأسفانه كتاب كهن ديگرى نظير كافى در اين زمينه نيست . شايد بتوان به بصائر الدرجات اشاره كرد كه آن نيز كما بيش مطالبى تاريخى دارد . در بارهء تاريخ زندگى امام رضا عليه السّلام اثر جاودانهء عيون اخبار الرضا عليه السّلام از شيخ صدوق برجسته‌ترين اثر است . زندگى امام و شيعه در اين دوره كاملا در اين كتاب منعكس شده است . ديگر آثار صدوق نيز هر يك به نحوى مشتمل بر اخبار تاريخى است . كتاب علل الشرايع در اين ميان برجستگى خاص دارد . در امالى نيز اين قبيل اخبار را مىتوان يافت . از آنجا كه صدوق در آستانهء پيدايى