جريان تأليف كتابهاى پرحجم و همزمان از بين رفتن بخشى از تراث رساله‌اى شيعه بوده و از بسيارى از آنها در منابع خود بهره برده ، بايد كتابهاى او را از اين زاويه مغتنم شمرد . در زمينهء تاريخ غيبت سه كتاب با ارزش بر جاى مانده كه هر كدام بخش مهمى از تاريخ شيعه را در قرن سوم منعكس مىكند . كتاب كمال الدين صدوق ، كتاب الغيبه شيخ طوسى و كتاب الغيبه نعمانى از مهمترين آثار در اين زمينه هستند . تاريخ شيعه در اين دوره مبتنى بر اين چند اثر است . آثار مشابه فراوانى بوده كه از ميان رفته است . دو نمونه از اين قبيل متعلق به محمد بن بحر رهنى دانشمند قرن سوم هجرى بوده كه بخشى از مطالب آن در كمال الدين آمده است . در شمار كتابهاى حديثى ، بايد از كتابهاى مناقب ياد كرد . اين قبيل آثار نيز به نوعى تاريخ‌نگارى است . از كهن‌ترين كتابها در اين زمينه ، كتاب مناقب الامام امير المؤمنين از محمد بن سليمان كوفى قاضى است كه در قرن سوم مىزيسته است . « 1 » اين كتاب مملو از آگاهيهاى تاريخى است كه در زمينه سيرهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و نيز زندگى امير مؤمنان مىتوان از آن بهره برد . على رغم آن كه مؤلف شيعهء زيدى است و قاضيان الهادى الى الحق امام زيديان يمن ، روايات فراوانى از امام باقر عليه السّلام دارد . درست نظير كتاب بالا در ميان شيعيان اسماعيلى مذهب ، كتاب پرارج شرح الاخبار « 2 » از قاضى نعمان بن محمد تميمى مغربى ( م 363 ) است كه بسيار پرتأليف و برجسته‌ترين عالم اسماعيلى مذهب در طول دوران حكومت فاطميان است . اين اثر كتابى است در فضائل كه بعد تاريخى آن هم قوى است . به عنوان مثال جزء دوم و سوم آن كه در مجلد اول متن چاپ شده آمده ، شرحى است از همراهى امام على عليه السّلام با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و مشاركت ايشان در جنگهاى بدر ، احد ، خندق و جز آن . جزء چهارم كتاب شرح جنگ جمل و صفين است . جزء پنجم ادامهء اخبار صفين است . جزء پنجم تا مقتل حجر بن عدى . جزء هفتم ، هشتم ، نهم و دهم فضائل امير المؤمنين عليه السّلام است . جزء يازدهم ادامهء فضائل اهل بيت بويژه فضائل فاطمهء زهرا ( س ) است . جزء دوازدهم فضائل امام حسن عليه السّلام و تاريخ زندگى آن امام همراه مقتل امام حسين عليه السّلام . جزء سيزدهم نيز ادامهء مصائب اهل بيت است كه ضمن آن به بسيارى از بزرگان اهل بيت از جمله جعفر بن ابى طالب و حضرت سجاد عليه السّلام و بسيارى ديگر پرداخته شده است . جزء چهاردهم بحث از امام صادق عليه السّلام و تاريخچهء فرقه‌هاى شيعه است تا زمان معتضد عباسى و ظهور مهدى فاطمى . جزء پانزدهم خصائص مهدى است و جزء شانزدهم به عنوان آخرين جزء آن ، در فضائل شيعيان

--> ( 1 ) . دربارهء او نك : تاريخ التراث العربى ، التدوين التاريخى ، ص 208 ، 209 . كتاب مناقب توسط محقق بزرگوار علامهء محمد باقر محمودى در سه مجلد توسط مجمع احياء الثقافة الاسلامية به چاپ رسيده . ( 2 ) . اين اثر به كوشش سيد محمد حسينى جلالى توسط انتشارات اسلامى چاپ و منتشر شده است .