على بن موسى الرضا عليه السّلام را نيز توطئهء از پيش طرّاحىشده‌اى مىدانند كه مأمون با ماجراى ولايتعهدى از همان ابتدا آن را ترسيم كرده بود . منشأ اختلاف ميان مورّخان ، با قطع نظر از گروهى كه با پيش فرضهاى خوشبينانه و يا بدبينانه نسبت به مأمون خواسته‌اند از او چهره‌اى عظيم و تاريخى ، حتى يك شيعى مخلص و بشدّت علاقه‌مند به حضرت رضا عليه السّلام و خاندان رسالت ترسيم كنند و يا از او تصويرى كاملا سياه و منفور بسازند « 47 » ، از آنجا ناشى مىشود كه موقعيتهاى مختلف و تحوّلات اوضاع و انگيزه‌هاى گوناگون را در بستر حوادث ناديده انگاشته‌اند . در اين باره بيش از اين سخن خواهيم گفت ، امّا آنچه بطور كلّى مىتوان بيش از همه در زاويهء ديد مورّخان نسبت به ماجراى ولايتعهدى مؤثر دانست ، ماجراى شهادت حضرت رضا عليه السّلام است كه معمولا با قياس ساده‌اى مىتوان آن را كشف كرد . غالب مورّخانى كه شهادت حضرت رضا عليه السّلام را دسيسه‌اى از سوى مأمون قلمداد كرده‌اند ، طرح ماجراى ولايتعهدى را نيز توطئه‌اى حساب شده و زيركانه از سوى مأمون براى نابودى شخصيت سياسى مذهبى امام عليه السّلام و . . . قلمداد كرده‌اند . دستهء ديگر طرح ولايتعهدى را خاستگاه واقعى مأمون مىپندارند و معتقدند كه مأمون خالصانه قصد سپردن خلافت به حضرت رضا عليه السّلام را داشت و نوعا ماجراى شهادت آن حضرت را از سوى مأمون كه با قصد واگذارى خلافت در تناقض ديده‌اند ، انكار كرده و آن را توطئه‌اى طراحى شده از سوى بنى عباس خشم‌آلود « 48 » و يا مرگى طبيعى قلمداد كرده‌اند . طبرى و مسعودى علت وفات على بن موسى عليه السّلام را مرگ ناگهانى و به خاطر افراط در خوردن انگور مىدانند . « 49 » يعقوبى نيز با كمى ترديد بىآن كه مسموم شدن امام عليه السّلام را به مأمون و يا عمّال او

--> ( 47 ) - يكى از دلايلى كه مورّخان غربى و غير شيعى را متقاعد ساخته كه شيعيان همواره در پى فرصتى هستند تا ثابت كنند امامانى كه در جنگ شهيد نشده‌اند ، توسط مخالفان و دشمنان دين مسموم شده‌اند از اين نوع نگرشها ناشى مىشود . به عنوان نمونه ، ر . ك . به : اشپولر ، تاريخ ايران ، 1 / 96 . ( 48 ) - امير على ، روح الاسلام ، ص 286 . ( 49 ) - جرير طبرى ، تاريخ طبرى ، 13 / 5675 ( چاپ بيروت ) ، 5 / 146 ؛ مسعودى ، مروج الذهب ، 2 / 442 .