ما خوش نداريم كه سختى و رنج و مشقتى به شما برسد شما بازگرديد و هر كس كه هميشه با مردم نماز مىخوانده اكنون نيز نماز عيد را خواهد خواند . حضرت رضا عليه السّلام كفش خود را طلبيده و پوشيده ، آنگاه سوار مركب شده و بازگشت و آن روز مردم پراكنده شدند و نماز عيد مرتبى خوانده نشد . « 46 » ملاحظاتى پيرامون ماهيّت ولايتعهدى و شهادت حضرت رضا عليه السّلام ماهيّت ولايتعهدى امام على بن موسى الرضا عليه السّلام موضوعى است كه كمتر مورد توجه مورّخان و نويسندگان قرار گرفته است . بيشتر علاقهء مورّخان به وقايع‌نگارى و شرح رخدادهاى ماجراى ولايتعهدى معطوف شده است . بحث و اظهار نظر پيرامون علل و شرايط پذيرش ولايتعهدى و فرجام آن ( شهادت حضرت رضا عليه السّلام ) غالبا با نگاهى يك جانبه و با انگيزه‌اى واحد و بىتوجه به ساير انگيزه‌ها ، شرايط و موقعيّتهاى مختلف ديده شده است . اين نوع نگرش در بررسيهاى تاريخى ، مورّخ را از رسيدن به حقايق نهفته در روح حوادث بازداشته و او را با استنباطى سطحى و تك بعدى از حادثه‌اى چند جانبه ، پيچيده و عميق تنها مىگذارد . در رابطه با ماهيّت ولايتعهدى بطور كلى دو نوع نگرش در ميان مورّخان و نويسندگان رواج دارد . عده‌اى خاستگاه مأمون را از طرح ولايتعهدى ، كاملا صادقانه يافته‌اند و به همين دليل ، شهادت امام رضا عليه السّلام را نيز بدون دخالت مأمون و بدور از ارادهء او و يا آن را توطئهء عبّاسيان متعصّب و مخالفان سياسى امام رضا عليه السّلام و مأمون مىدانند و يا اصولا آن را ، مرگى طبيعى قلمداد مىكنند . گروه ديگر خاستگاه مأمون را از مسألهء ولايتعهدى ، كاملا مكارانه و سياسى مىپندارند و شهادت امام

--> ( 46 ) - شيخ مفيد ، الارشاد ، 2 / 7 - 256 ؛ ملا باقر مجلسى ، بحار الانوار ، 12 / 123 ؛ فتال نيشابورى ، روضة الواعظين ، ص 373 به بعد ؛ عطاردى ، مسند الامام الرضا عليه السّلام ، 1 / 93 ؛ مقدس اردبيلى ، حديقة الشيعة ، ص 6 - 655 ؛ شيخ عبّاس قمى ، منتهى الآمال ، ص 7 - 326 ؛ اختيار معرفة الرجال ، ص 491 ؛ رجال نجاشى ، ص 315 ، مير خواند ، تاريخ روضة الصفا ، 3 / 44 ؛ مسعودى ، اثبات الوصية ( ترجمهء نجفى ) ، ص 7 - 396 ؛ ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابى طالب ( چاپ نجف ) ، 3 / 9 - 478 .