عبد الرحمن مردى است بسيار عالى ، امّا به سبب ضعف خود براى اين كار شايسته نيست . عمر افزود كه براى اين مقام تنها كسى شايسته است كه قدرتمند باشد بدون خشونت ، انعطاف‌پذير باشد بدون ضعف ، مقتصد باشد بدون خست و سخنى باشد بدون تبذير . « * » در طول دورهء ده‌ساله حكومت عمر ، ماهيّت خلافت و حكومت اسلامى دگرگون شده بود . فتوحات بزرگ در خارج از عربستان ، توده‌هاى اعراب را ، كه قريش آنها را در زمان جنگهاى ردّه تا حد رعايايى محروم از آزادى و صرفا خراجگزار تنزّل داده بودند ، به طبقه‌اى نظامى تبديل كرد كه جمعيّت بسيار زيادى از افراد غير مسلمان و غير عرب بر كثرت آن مىافزودند . مىتوان پرسيد كه آيا خلافت قريش بدون اين توسعه امپراتورى دوام مىيافت . خاطرهء زندگى آزاد ، هر چند فقيرانه و سخت ، آن قدر نزديك بود كه مىتوانست به ابراز نارضايتى و شورش عليه اطاعت در برابر قريش منجر شود . بسيج موفقيّت‌آميز تمام نيروها به سوى فتوحات گستردهء نظامى ، به نام اسلام ، هرگونه آرزوى بازگشت به گذشته‌ها را از ميان برد . پس از اندك مدتى ، تنها چيزى كه باقى ماند پيوندى احساسى و ادبى با اشعار و داستانهاى نبردهاى گذشته عرب ( ايّام العرب ) بود . بىترديد ، قريش همچنان طبقه حاكم باقى ماند . جنگجويان عرب ( مقاتله ) در تحت مقررات نظامى سخت و گاه طاقت‌فرسايى قرار داشتند . امّا در عوض ، جداى از سهم خود از غنايم جنگى ، مواجب و مقرريهاى سخاوتمندانه‌اى دريافت مىكردند . بدين گونه آنان نيز در سياستهاى توسعه‌طلبانهء قريش سهيم بودند . بنابراين ، خلافت كه در زمان حاكميت ابو بكر هنوز ثباتى نداشت كاملا تثبيت شد . وظيفهء سازماندهى دولت و ادارهء سرزمينهاى گشوده شده بر عهده عمر قرار گرفت . او اين كار را عمدتا بر اساس عينيّت اسلام و عرب انجام داد . در اين هنگام ، اسلام تقريبا دين ملّى عربان شده بود . بيشتر عربهاى غير مسلمان ، حتى آنان كه در خارج از شبه جزيره مىزيستند ، نيز بسرعت به دعوت اسلام پاسخ گفتند ، حال آن‌كه تعداد گروندگان غير عرب در آغاز چشمگير نبود . تساهلى كه قرآن نسبت به « اهل كتاب » ، كه منظور از آن بيشتر مسيحيان و يهوديان بودند ، روا داشته بود به تمام جوامع مذهبى ديگر در

--> * نويسنده مأخذ اين سخنان را نقل نكرده و مترجم نيز با وجود جستجوى فراوان منبع آن را نيافت .