يادداشتهاى فصل سوم : ( 1 ) . براى مطالعه شركت فعالانه و خدمات توقف‌ناپذير على ( ع ) به منظور گسترش اسلام در اثناى زندگى محمد ( ص ) كاملترين و معتبرترين مآخذ سيره ابن هشام است . ( 2 ) . اين تعارض را Veccia Vaglieri در مقاله EI 2 تحت عنوان « على » خاطرنشان مىسازد . ( 3 ) . طبرى ، 1 ، ص 1827 ، بلاذرى ، 1 ، 588 . ( 4 ) . براى نمونه استيعاب ، 3 ، ص 1104 ، براى مآخذ شيعى مراجعه كنيد به مجلسى ، بحار الأنوار ، 8 ، ص 59 ، احتجاج ، 1 ، ص 103 L . V . Vaglieri , EI 2 article » » Ali « « . ( 5 ) . مقاله « على » بوسيله L . Vaglieri EI 2 ( 6 ) . درباره اثنىعشريه ، به كلينى ، اصول الكافى و فروع الكافى مراجعه شود . براى اسماعيليه به قاضى نعمان ، دعائم الاسلام مراجعه كنيد . ( 7 ) . برخى از دانشمندان صحت نهج البلاغه را مورد سؤال قرار داده‌اند و اظهار نظر كرده‌اند كه اين كتاب توسط شريف رضى نوشته شده و به على ( ع ) انتساب داده است . اين ادعا ، با در نظر گرفتن تحقيقاتى كه اين جانب درباره اين موضوع انجام داده‌ام كاملا بىاساس است . شريف رضى ، گردآورنده نهج البلاغه در سال 406 / 1115 درگذشت ، ولى بيشتر مطالب نهج البلاغه را كلمه به كلمه در مآخذى كه خيلى قبل از قرن پنجم هجرى نوشته شده‌اند يافته‌ام . اين مآخذ ، براى نمونه ، شامل وقعات الصفين ، نصر بن مزاحم المنقرى ، تاريخ يعقوبى ، البيان و التبيان ، جاحظ ، كامل مبرد ، انساب الاشراف بلاذرى ، و آثار نمونه ديگرى كه در قرون دوم ، سوم و چهارم نگاشته شده‌اند . اين جانب اكنون مشغول تهيه ترجمه منتقدانه‌اى از نهج البلاغه هستم كه در آن اين مآخذ به طور كامل بررسى و ذكر خواهند شد . ( 8 ) . حيان حكومت شاهانه‌اى در اليمامه داشت و در آنجا اعشه شاعر از قبيله بنو قيس را تحت حفاظت و در خوشگذرانى و راحتى نگه ميداشت پس از مرگ حيان ، شاعر همه امتيازات خود را از دست داد و بينوا و بيچاره و فقير شد و از جائى به جاى ديگر سرگردان گرديد . على ( ع ) با نقل اسم اعشه موقعيت ممتاز و زندگى فعالانه خود را در طول زندگى پيامبر با موضع بىتوجهى و غافلانه مردم نسبت به او پس از رحلت پيغمبر مقايسه مىكند . مراجعه كنيد به حديد ، شرح ، 1 ، ص 166 ببعد . ( 9 ) . نهج البلاغه ، چاپ محمد أبو الفضل ابراهيم ( قاهره ، 1963 ) ، 1 ، ص 29 . براى مدارك ديگر قبل از شريف رضى مراجعه كنيد به شرح ، 1 ، ص 205 ببعد و اينجا و آنجا از ابى الحديد ، كه در آنجا كتاب المحاسن ابو جعفر احمد بن محمد ( متوقى 274 / 887 ) ، كتاب الغارات ابراهيم بن محمد الثقفى ( متوقى 283 / 896 ) ، ابو على محمد بن عبد الوهاب الجبائى ( متوفى 303 / 915 ) ، و كتاب الانصاف أبو القاسم البلخى ( متوقى 502 / 1108 ) ذكر مىشود همچنين مراجعه كنيد به اعلال الشرايع صدوق ( متوقى 381 / 991 ) ص 68 ، الاخبار معانى ص 132 ، ارشاد ، مفيد ( متوفى 413 / 1022 ) صص 166 امالى ، طوسى ( متوفى 460 / 1067 ) . ( 10 ) . ابن سعد ، 2 ، صص 314 ببعد ، ابن هشام ، 3 ، صص 352 ، 368 ، يعقوبى ، 2 ، ص 127 استيعاب ، 2 ، صص 571 . همچنين : Cf . Vaglieri , EI 2 article » Fadak « براى درك موضع تشيع مراجعه كنيد به احتجاج ، 1 ، صص 131 - 149 . ( 11 ) . تعبيرات و شرح‌هاى گوناگون بر ابن سعد ، 2 ، صص 314 ببعد ، بخارى ، صحيح ، 2 ، ص 435 ، براى درك موضع تشيع ، به يعقوبى ، 2 ، ص 127 و همچنين امينى ، اعيان ، 2 ، صص 461 ببعد مراجعه كنيد . ( 12 ) . جاحظ ، رسائل ، چاپ سندوبى ، « من كتابه فى العباسيه » ص 300 . )