حكمفرما بوده است و آن اينكه وقتى كه مذاهب به مرحله دوم تكوين و بسط خود وارد مىشوند در جزئيات معينى دچار شكاف مىگردند . اسلام و در بين آن دو گروه عمده شيعيان و سنّيان نيز نمىتوانستند سرنوشتى جز اين داشته باشند . در فصل گذشته ملاحظه كرديم كه اندكى قبل از اين كه توّابون عليه شاميان اردوكشى كنند مختار وارد كوفه شد و كوشيد تا پشتيبانى سليمان بن صرد و پيروانش را براى اجراى نقشه و طرح خود ، عليه امويان جلب كند ، درحالىكه توّابون از پيوستن به او سرباززدند . شخصيت و خصوصيات مختار در معرض جرّ و بحث فراوان در تاريخ تشيّع مىباشد . برخى مآخذ او را به صورت مردى ماجراجو و جاه‌طلب كه به نام اهل البيت پيامبر دنبال كسب قدرت سياسى براى خود بود توصيف مىكنند بعضى ديگر با شكّ و ترديد به وى مىنگرند و كردار و اعمال او را واقعا با انگيزش محبّت به خاندان پيامبر تلقى مىنمايند ، گرچه اين نكته را نيز از نظر دور نمىدارند كه روش و تاكتيك او از توّابون جدا بود . مداقه كامل بر روى مآخذ مختلف به خوبى ثابت مىكند كه او يكى از پيروان فداكار خاندان على ( ع ) و پشتيبان صميمى آرمان‌هاى آنها بوده است . ولى به هر تقدير ، اين مشكل نيز وجود دارد كه مآخذ و مكاتب گوناگون به دلائل مختلف به طور كلى نگرشى هم نوا و موافق نسبت به او نداشته‌اند . مآخذ تشيّع دوازده امامى چهره‌اى ناخوشايند از او تصوير مىكنند زيرا او اولين كسى بود كه امامت محمد بن الحنفيه را تبليغ و ترويج نمود و بدين گونه از نسل فاطمه منحرف گرديد . از طرف ديگر ، به نظر مىرسد مآخذ غير شيعى نيز تحت تاثير تبليغات ضد مختار ، كه هم هواداران ابن الزبير و هم امويان بدان مبادرت مىكردند ، قرار گرفته باشند . متأسفانه تاكنون مطالعه جامعى درباره مختار انجام نشده است و اخبار ناقصى كه دانشمندان متأخر ارائه داده‌اند ، ( 1 ) بطور كلى فاقد ارزيابى منتقدانه بوده و بر اساس مآخذى كه معمولا با مختار دشمن بوده‌اند قرار دارد . در عين حال ، هاجسن ) Hodgson ( اخيرا بدين مطلب اشاره كرده است كه كوشش براى بدنام كردن و بىاعتبار نمودن مختار از زمان مرگش به اين طرف شروع شد . ( 2 )