از طرف ديگر ، قبول وجدان مذهبى در يك حالت و انكار آن در حالت ديگر ، تحت شرايط مشابه ، نيز نمونه‌اى تاسف‌انگيز از پيش داورى است . بىشك ، اكثر مواقع در نهضتهاى مردمى در جامعه انسانى ، عوامل سياسى و اقتصادى بر آنها تفوق مىيابد . در عين حال ، نمونه‌هاى بسيار زيادى وجود دارند كه وجدان فردى خيلى فراتر از اين ملاحظات رفته است . مطمئنا حجر يكى از اين نمونه‌هاست . زياد نه تنها به وى فرصت نجاتش را داد بلكه قدرت سياسى و منافع اقتصادى را هم بوى پيشنهاد نمود ، اما او امتناع كرد . از نظر او دسترسى به اين قبيل چيزها با تقبيح و دشنام به على ( ع ) ، به منزله انكار تمام ايمان مذهبى بود . تاثيرات سياسى بر اين حادثه تنها در حدّى كه ملاحظات سياسى نسبت به اهداف مذهبى جنبه فرعى و تبعى داشته باشند ، وجود دارد . بنابراين تمايل و علاقه حجر به اينكه خليفه چه كسى بايد باشد ، مسأله‌اى سياسى و يا اقتصادى نبود : وى واقعا اعتقاد مذهبى به آن داشت و خود را براى دفاع از آن آماده مىكرد ، همچنانكه كرد . باور داشت كه شايستگىهاى ويژه‌اى كه خداوند به خاندان پيامبر عطا كرده است آن را بخصوص شايسته حكمرانى بر جامعه مسلمين مىگرداند . از اينرو ، حجر و يارانش را بايد نمايندهء اولين شيعيانى دانست كه فرياد عقيده مذهبيشان به طرفدارى از على ( ع ) بلافاصله پس از مرگ پيامبر سردادند . اينان پيشگامان نهضت تكوين يافته و پيشرفت كننده‌اى بودند كه به زودى به شكل بخشى متكامل در جامعه مسلمين تبلور يافت و شكل گرفت . حجر يكى از صحابى ممتاز پيامبر بود و حتى با وجودى كه يكى از پيروان صديق على ( ع ) محسوب مىشد ، به خاطر تقوا و فداكاريش در انجام اعمال مذهبى ، در مقياس وسيعى مورد احترام همه بود . سرنوشت غم‌انگيز او موجى از غم و وحشت را در شهرهاى مقدّس ايجاد كرد ، حتى بيوه پيامبر ، عايشه و عبد اللّه بن عمر هم با شدّت عليه اعدام او اعتراض كردند . ( 99 ) توجّه به اين نكته جالب است كه تراژدى حجر سرآغاز تاريخ شهداى شيعيان گرديد و با مرثيه‌هاى فراوانى كه در سوگش سروده شد ، ادبيات غنى تشيّع را در اسلام بسط داد . بطور طبيعى ، اين حادثه غم‌انگيز ، كوفيان را بيشتر