پيشگفتار ظهور و تكوين دين اسلام ، موضوع بررسىها و مطالعات متعددى ، اعم از تخصصى و عمومى بوده است . ولى مسأله عمده اين است كه علل و موجبات پيدايش تشيع و رشد و تكوين اوليه آن به هيچ روى مورد بررسى و توجه كافى قرار نگرفته است . تاكنون ، بررسى اين موضوع تا حد زيادى از طريق آثار ملل و نحل نظير بغدادى ، ابن حزم و شهرستانى صورت گرفته است و تصويرى كه آنان از تشيع نقش كرده‌اند اين است كه اين مذهب ، آئينى رافضى ، ارتدادى و الحادى است كه بر مبناى ملاحظات سياسى و اقتصادى بوجود آمده است . در واقع ، ارزش آثار ملل و نحل براى درك مسائلى است كه با آن درگير هستيم . ولى با در نظر گرفتن وابستگى شديد اين آثار به فرقه‌اى خاص و نيز خصومتى كه به فرقه مخالف داشته‌اند چنين نتيجه‌گيريهائى كاملا طبيعى است . در عين حال ، مىتوان اساس نيرومندتر ، معتبرتر و موثق‌ترى را براى پژوهش و تحقيق در اين زمينه ، در متون تاريخى يافت . بسيارى از اين متون ، اسناد معاصر و قطعات قديمى و اخبار موثق‌ترى را ثبت كرده‌اند ولى دانشمندان و محققان در مطالعات خود درباره تشيع بندرت به آثار واقعى و حقايق عينى و تاريخى توجه كرده‌اند . البته ، سالهاى متمادى ، اين متون به صورت دست‌نويس‌هاى قديمى كه در مجموعه‌هائى در عالم منتشر شده بودند در دسترس قرار داشتند و تنها پس از بررسى و مطالعه كامل يك اثر ، امكان دارد كه عبارت مورد نظر خود را يافت . با وجود اين اكنون توجه به تتبع و تحقيق علمى در دنياى اسلام ، از شرق گرفته تا غرب ، به ثمر رسيده است و هر پژوهشگرى مآخذ قديمى و اصيل تاريخى را با چاپهاى تصحيح شده انتقادى به همراه مراجع كمكى ارزشمند فراوان در دسترس دارد . با عنايت به مدارك موجود ، ميتوان بار ديگر به ارزشيابى انتقادى علل و موجبات پيدايش تشيع و سير تكوين و توسعه آن در اسلام مبادرت كرد . از اينرو ، در صفحات آينده ، كوشش مىشود تا عقايد ، گرايشها و روندهاى نخستين كه به تشيع در اسلام منش و ويژگى ممتازى داد پىگيرى و بازسازى كرد . چون اين عوامل همگى بر حول مسأله رهبرى دينى متمركز مىشود ، بحث ما تا حد زيادى بر پاسخ اين مسأله از ديدگاه تشيع دور مىزند و ريشه‌هاى آن را در ميان مسلمانان نخستين تا زمان امامت امام جعفر صادق ( ع ) بررسى ميكنيم . در اين زمان تمام عناصر اساسى تشيع ظاهر مىشود و به صورت يك نظام همبسته متشكل ميگردد كه محتواى آن آئين و احكام - اصول و فروع - مذهب تشيع اثنى عشرى را مشخص ميسازد . در اين اثر هدف اين بود تا سير تكوين آرمان اسلامى را - ديدگاه خاص رهبرى دينى كه نخستين بار پس از رحلت پيامبر پديدار شد - بر اساس شواهد و مآخذ تاريخى بازسازى كرده و