آنها ؛ 8 - سوره‌هايى كه تعداد آيات آنها يكسان است ؛ 9 - سوره‌هاى مكى و مدنى ؛ 10 - لغات در قرآن ؛ 11 - آداب وقف و ابتدا و 12 - علم متشابه ( لفظى ) . « 1 » ابو شامه ( 665 ق ) كتاب علوم قرآن خود را در شش باب سامان داد : 1 - كيفيت نزول و تلاوت قرآن و حافظان آن در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ؛ 2 - جمع قرآن توسط صحابه و توضيح اقدام سه خليفه ؛ 3 - معناى فرموده پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در نزول قرآن به هفت حرف ؛ 4 - قراءات هفتگانه مشهور ؛ 5 - تفاوت قرائت صحيح با شاذ ضعيف و 6 - رو آوردن و عمل به علوم سودمند قرآن و ترك تعمق در تلاوت الفاظ آن « 2 » . تا اين‌كه نوبت به پيشگام تأليف جامع در علوم قرآن بدر الدين زركشى ( 794 ق ) رسيد . مجموعه البرهان في علوم القرآن او ، نخستين ، مهم‌ترين ، مؤثرترين و محققانه‌ترين تأليف است كه با استفاده از حدود سيصد منبع و كتاب پيش از خود ، به صورت اثرى محققانه ، با مباحثى گسترده ، جلوه‌گر شده است . هرچند او به سان ديگر آثار پيش از خود و بيشتر آثار پس از خود تعريف و تقسيمى جداگانه از علوم قرآن به عمل نياورده است اما انواع علوم قرآن ياد شده در كتاب به تقسيم او از اين علم ، رهنمون ساخته است . وى كتاب خود را در 47 نوع سامان داد . « 3 » هرچند اين ابواب را مىتوان تحت حدود ده عنوان كلىتر قرار داد . « 4 » ديگر مدون علوم قرآن ، جلال الدين بلقينى ( 824 ق ) تأليف خود مواقع العلوم من مواقع النجوم را در شش مبحث كلى و در حدود پنجاه نوع ترتيب داد . هرچند كتاب او تاكنون به دست نيامده است اما سيوطى ( 911 ق ) مطالب كتاب او را در التحبير في علم التفسير و عناوين مباحث او را در مقدمه الإتقان في علوم القرآن آورده است . « 5 » در ادامه نوبت به جلال الدين سيوطى ( 911 ق ) مؤلف پرآوازه ، مشهور و سخت‌كوش عرصه علوم قرآن رسيد . وى ابتدا با تأثير از تأليف بلقينى و انتقال مطالب او و افزودن بر آن ،

--> ( 1 ) . ابن جوزى ، كتاب ياد شده . ( 2 ) . المرشد الوجيز . . . ، 9 - 213 ؛ ر ك : فصل سوم ، فهرست بخش اول همين اثر . ( 3 ) . عنوان اين ابواب را در فصل سوم ، بخش اول همين نوشتار بنگريد . ( 4 ) . رك : پاورقى بخش‌هاى نه‌گانه فصل دوم . ( 5 ) . سيوطى ، الإتقان ، 1 / 17 - 19 ؛ فصل سوم ، بخش نخست همين نوشتار .