به مشركان و نكوهش افكار و آراى آنان سازگارى داشت ، ارجح آن خواهد بود كه آن سوره مكّى باشد ، به دليل اين كه ويژگيهاى كلّى سوره‌هاى مكّى را داراست . امّا ، اعتماد كردن به اين مقياسها ، آن گاه جايز است كه از طريق آنها « علم » براى ما حاصل شود ، و گر نه جايز نيست تنها به مجرّد « ظنّ » و گمان ، بر اين مقياسها تكيه كنيم . در مثال پيشين ، وقتى مىبينيم سوره‌اى در شيوهء بيان و ايجاز با سوره‌هاى مكّى همخوانى دارد ، نمىتوانيم به مكّى بودن آن سوره ، تنها به اين دليل ، قائل شويم . زيرا ، ممكن است يك سورهء مدنى ، با وجود نزول در مدينه ، بعضى از خصوصيات بيانى و اسلوبى رايج در قسم مكّى را با خود داشته باشد ، چنان كه در مورد سورهء نصر و برخى سوره‌هاى ديگر ، روى داده است . درست است كه با چنين نگرشى ، ظنّ غالب براى انسان حاصل مىشود كه سورهء نصر - مثلا - به دليل كوتاهى و ايجاز آن مكّى است ؛ امّا تكيه به ظنّ و گمان جايز نيست . زيرا ، قول بدون علم است : وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ . . . « 1 » . البته ، هر گاه اين مقياسها ما را نسبت به تاريخ سوره و مكّى يا مدنى بودن آن به يقين و اطمينان برسانند ، اعتماد به اين مقياسها اشكالى نخواهد داشت . مثال اين نوع از آيات ، بعضى مقاطع قرآنى است كه قوانين مربوط به جنگ و حكومت را - مثلا - در بر گرفته‌اند . اين ويژگى موضوعى دلالت دارد بر اين كه آن قسمت از متن قرآنى كه چنين است ، مدنى مىباشد . زيرا ، طبيعت دعوت در مرحلهء اوّل كه پيش از هجرت گذرانيده است ، مطلقا با قوانين حكومتى همخوانى ندارد و از اينجا در مىيابيم كه چنين متنى بايد مدنى باشد و در مرحلهء دوم دعوت نازل شده باشد كه عهد برقرارى حكومت اسلامى در مدينهء منوّره است . شبهات القا شده پيرامون مكّى و مدنى موضوع مكّى و مدنى بودن سوره‌ها ، از جمله موضوعات قرآنى است كه پيرامون آن ، شبهه‌ها و جدلهاى فراوانى مطرح شده است . شبهات پيرامون موضوع مكّى و مدنى قرآن ، از يك مطلب اساسى نشأت مىگيرد و آن اين است كه تفاوتها و امتيازاتى كه ميان دو قسم مكّى و مدنى قرآن كريم ملاحظه مىشود ، از ديد بعضى خاورشناسان ، اين باور را پديد

--> ( 1 ) اسراء / 36