تدبير خداوند بزرگ اطّلاع مىيابد . خداوند متعال خود مىفرمايد : سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ، أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ « 1 » . با اين برنامه ، قرآن مفهوم همراهى و همدوشى « ايمان » و « علم » را جا انداخت ، و اين باور را به وجود آورد كه اعتقاد به خداوند يكتا و علم و دانش در يك خطّ واحد سير مىكنند ، و كشف علّتها و قوانين حاكم بر طبيعت ، همواره اين عقيدهء توحيدى را تقويت و تحكيم مىكند . زيرا پيوسته ، پرده‌ها را يكى پس از ديگرى از چهرهء تابناك حكمتهاى بزرگ صانع متعال و جلوه‌هاى شگرف تدبير صاحب اين جهان ، كنار مىزند . بر پايهء همين موضع‌گيرى قرآن ، كه هر گونه تقليد را مردود اعلام مىكرد ، و انسان را به تفكّر و تدّبر تشويق مىنمود ، امّتى به وجود آمد كه منبع و مركز دانش و هنر و فرهنگ در جهان شدند ، و ديگر ، سراغ خرافات مربوط به بومها و غولها نرفتند ، تا آنجا كه مورّخان اروپايى نيز به اين حقيقت اعتراف كردند . دزى ، وزير و مورّخ فرانسوى گويد : « پيامبر همهء قبايل عرب را به صورت يك امّت واحد در آورد كه پرچمهاى تمدّن را در كران تا كران جهان برافراشتند ، در قرون وسطا تنها امّتى بودند كه در دانشهاى گوناگون تخصّص داشتند ، و به واسطهء همّ آنان ابرهاى بربريّت كه سرتاسر آسمان اروپا را فرا گرفته بود ، برشكافتند و كنار زدند » . ج ) آزادسازى انسان از بندگى شهوت قرآن ، همان گونه كه انديشه و عقيدهء انسان را از قيد و بندهاى بت پرستى آزاد ساخت ، و خرد انسان را از چنگال خرافات رهايى بخشيد ، ارادهء انسان را نيز از اشغال و چيرگى شهوت نجات داد ؛ و انسان مسلمان ، در پرتو تربيت قرآن ، توانست در برابر شهوتهاى خود مقاومت كند ، و رو در روى تحريكات گوناگون و هواهاى نفسانى خويش بايستد . به اين نمونهء قرآنى كه يكى از نمونه‌هاى تغذيه و پشتيبانى اين ايستادگى و مقاومت ، و تثبيت آن در ژرفاى جان مسلمانان است ، توجه كنيد :

--> ( 1 ) فصّلت / 53