خود به خود روشن خواهد بود . دربارهء حجّاج بن يوسف ثقفى يا حاكمان ديگر به هيچ وجه نمىتوان تصوّر كرد كه قادر به تحريف قرآن كريم بوده باشند ، پس از آن كه شرق و غرب جهان را فرا گرفته بوده است . علاوه بر اين ، به چه دليل بايد حجّاج يا ديگر امويان به چنين عملى دست مىزدند كه خطرى عظيم براى منافعشان داشت ، و آمال و آرزوهايشان را به دست فنا مىسپرد ؟ جمع قرآن در عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله جمع « قرآن » دو معنا داشته است : يكى ، حفظ همهء آيات آن به طور كامل در سينه‌هاى مسلمانان ؛ چنان كه گوييم : جمّاع قرآن ، يعنى حافظان قرآن . معناى ديگر آن ، نگارش و تدوين آن در اوراق منظّم و به طور كامل . جمع قرآن به معناى حفظ آن در قلب و از بر كردن آن ، كه پيش از همه ، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از اين موهبت الهى برخوردار گرديد و آن حضرت خود سرور حافظان و اوّلين گردآورندگان قرآن بود ؛ چنان كه مسلمانان را نيز به تداوم و استمرار در امر حفظ و آموزش و تكرار قرآن ترغيب مىفرمود ، و هر مهاجر جديد را به يكى از حافظان قرآن ، از صحابه مىسپرد تا قرآن به او ياد بدهد ؛ و انواع تشويقها را در جهت عمومى كردن و رواج دادن حفظ و تلاوت قرآن به كار مىگرفت . مسجد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله همواره با تلاوت قرآن آباد بود ، و صداى قاريان از هر گوشه و كنار آن به گوش مىرسيد ، و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آنان را فرمود كه صداهايشان را فرود آورند تا موجب اشتباه ديگران در خواندن قرآن نشود . از عبادة بن صامت آورده‌اند كه گفت : « هر گاه شخصى مهاجرت مىكرد ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله وى را به يكى از ما مىسپرد تا به او قرآن ياد بدهيم . از مسجد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله همواره صداى تلاوت قرآن بلند بود ، تا جايى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به آنان امر فرمود صداهايشان را فرود آورند تا باعث اشتباه ديگران در خواندن