قرآن نشوند » « 1 » . قرائت قرآن همه جا در سراسر جامعهء اسلامى رواج داشت . مسلمانان شيفتهء تلاوت قرآن و فريضهء قرائت قرآن و گوش فرا دادن به قرآن بودند ، و تمامى همّ آنان كه فضاى قلب آنان را فرا گرفته بود ، تلاوت و حفظ قرآن بوده ؛ چنان كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است كه فرمود : « من صداى كاروان اشعريان را هنگامى كه شبانه وارد مىشوند مىشناسم و منزلگاههاى ايشان را شب هنگام با صداهاى قرآنشان باز مىشناسم ، حتّى اگر روز هنگام ، موقع ورود آنان منزلگاههايشان را نديده باشم » « 2 » . تعليم و تعلّم قرآن و از بر كردن آن ، ميان زنان و مردان مسلمان همه جا رايج بود . جمع قرآن به معناى نگارش و تدوين آن نيز در بحث « اصالت قرآن » ديديم كه جمع و تدوين قرآن كريم در عصر رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله انجام پذيرفته است . البتّه ، نظر رايج در علوم قرآنى بر آن است كه جمع قرآن در عهد شيخين صورت گرفته است . ما ديديم كه مىتوان اين دو نظر را جمع كرده و چنين گفت كه اصل جمع قرآن در عصر رسول الله صلّى اللّه عليه و آله انجام پذيرفت ؛ امّا جمع آن در مصحفى با اوراق منظّم و مرتّب در عهد شيخين صورت گرفت ؛ و نيز ديديم كه با هر يك از اين دو فرض ، سلامت متن قرآن جاى سخن نداشته است ، و بعضى شبهه‌هاى طرح شده پيرامون جمع قرآن را بنابر فرضيهء دوم اشاره كرديم و به پاسخ آنها پرداختيم . دو شبهه پيرامون جمع قرآن در عهد شيخين و پاسخ آنها شبهه‌هاى ديگرى را نيز « 3 » دربارهء فرضيّهء جمع قرآن در عهد شيخين مطرح كرده‌اند كه ما از آن ميان به ذكر دو شبهه مىپردازيم . شايد گفتنى باشد كه اين دو شبهه در كتب و رسايل

--> ( 1 ) البيان ، آيت الله خويى ، 255 ؛ به نقل از مناهل العرفان ، 324 . ( 2 ) كنز العمّال ، 12 / 56 ، « الاشعريّون » . ( 3 ) در اين مبحث به طور اساسى بر نوشتهء استاد كبيرمان آيت الله خويى قدّس سرّه در البيان تكيه كرده‌ايم : 222 - 234 .