به روايت زيد بن ثابت « 1 » يا متون ديگر روايى كه همين مضمون را به طريقهء ديگرى آورده‌اند ، آمده است . واقع اين است كه متون حديثى و رواياتى كه داستان گردآورى قرآن را مطرح كرده‌اند ، يك ساختار يكسان ، يا يك مضمون واحد ندارند . گردآورى قرآن را به اشخاص مختلف نسبت مىدهند ؛ زمان جمع را مختلف ذكر مىكنند ؛ راه و روش اين جمع و سرانجام دورانى را كه اين عمل در آن صورت پذيرفته است ، به اختلاف يادآور شده‌اند . « 2 » با توجه به اين همه تعارض در روايات ، در عمل نمىتوان مضمون فعلى آنها را پذيرفت . زيرا ، به خاطر تعارض - چنان كه علماى اصول متذكّر شده‌اند - از اعتبار و حجّيّت ساقط مىشوند . تنها راهى كه باقى مىماند اين است كه چنين جمع و تدوين را - به فرض وجود - به عنوان يك پديده به يكى از دو وجه ذيل ، تفسير كنيم : وجه اوّل ، آن كه بگوييم اين روايات در مقام گزارش از تدارك يك مصحف ، با اوراق و صفحات منظّم هستند ( كارى كه واقعا در عصر صحابه امكان‌پذيرتر شده بود ) و به هيچ وجه در مقام گزارش تدوين و جمع اصلى قرآن ، به معناى كتابت آن از روى اوراق پراكنده يا سينه‌هاى مردمان ، چنان كه بعضى از اين احاديث اشاره دارند ، نيستند . اين تفسير بر پايهء فرض پذيرش درستى و صحّت مضمون اجمالى اين روايات به كاملترين نحوهء آن ، كه عبارت است از انجام كارى در زمينهء تدارك مصحف و جمع قرآن كريم پس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ، استوار است . وجه دوم ، آن كه بگوييم كه روايات ، سرگذشتهايى هستند كه در دورانهاى بعدى ، پس از عصر صحابه ، به منظور پاسخگويى به پرسشهاى عمومى مسلمانان دربارهء كيفيّت گردآورى قرآن ، ساخته و پرداخته شده‌اند . از مطالعهء تاريخ اسلام ، به اين نتيجه مىرسيم كه يك حركت ادبى گسترده به منظور تفسير حوادث و وقايعى كه در صدر اوّل اسلام بر مسلمانان گذشته است ، در قالب داستانهاى زنده و تكان دهنده و برانگيزاننده ، در تاريخ اسلام به ظهور پيوسته است ، كه حتّى به حوادث دوران جاهليّت نيز دست يازيده‌اند . اين ماجرا ، در

--> ( 1 ) بخارى ، « باب جمع القرآن » ، 6 / 89 ( 2 ) آيت الله خويى ، البيان فى تفسير القرآن ، 247 - 249