و سوره‌اى كه نازل شده بود ، احاطه داشت و مىگفت : اوّلين آيه‌اى كه دربارهء جنگ نازل شد ، آيهء : أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا . . . « 1 » ، « به آنان كه جنگ بر آنها تحميل شده اجازه جهاد داده شده است . . . » بوده است . « 2 » او مىگويد : آخرين آيه‌اى كه بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله نازل شده ، آيه ربا « 3 » و اوّلين آياتى كه از قرآن نازل شده ، آيات اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ . . . « 4 » و آخرين سوره‌اى كه نازل شده است ، سورهء إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ بوده است . « 5 » شناخت ناسخ و منسوخ ، به آگاهى داشتن از شأن نزول آيات بستگى دارد ، زيرا بيشتر آيات منسوخ نزولشان مقدّم بر آيات ناسخ است و ابن عباس در تفسير قرآن از اين ابزار كمك مىجسته است . على عليه السّلام از ابن عباس نقل كرده « 6 » كه گفت : اوّلين آيه‌اى كه از قرآن نسخ شده ؛ آيه قبله بوده است و اين بدان سبب بود كه چون رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله به مدينه مهاجرت كرد و بيشتر ساكنان آن يهودى بودند ، خداوند به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله دستور داد به جانب بيت المقدس نماز بگزارد . يهود از صدور اين فرمان خوشحال شدند . رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله ده ماه و اندى رو به بيت المقدس نماز مىگزارد ، زيرا او قبله ابراهيم عليه السّلام را دوست مىداشت . ازاين‌رو

--> ( 1 ) - حج / 39 . ( 2 ) - همان مأخذ ، ص 27 ، س 4 . ( 3 ) - تفسير طبرى ، ج 3 ، ص 75 ، در همان مأخذ ، ص 76 در روايت ديگرى ، عكرمه از ابن عباس روايت كرده است ، آخرين آيه‌اى كه بر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نازل شد آيهء : وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ، « و بترسيد از روزى كه در آن به سوى خدا باز مىگرديد . . . » ( بقره / 281 ) است و در هر حال اين آيه در سورهء بقره نزديك به آيهء رياست و در اين‌باره روايت ديگرى نيز كه با اين روايت اختلاف دارد ، در الاتقان سيوطى ، ج 1 ، ص 28 ، نقل شده است . ( 4 ) - الاتقان ، ج 1 ، ص 11 ، س 3 . ( 5 ) - همان مأخذ ، ص 28 ، س 19 . ( 6 ) - به نظر مىرسد در اين مورد ، اشتباهى رخ داده باشد ، يعنى ابن عباس روايت ياد شده را از على عليه السّلام نقل كرده است و نه على عليه السّلام از ابن عباس ، زيرا اوّلا : على عليه السّلام از ابن عباس پيش‌كسوت‌تر است و ثانيا : دانش على عليه السّلام در تفسير قرآن بيش از ابن عباس است و نيازى ندارد كه چيزى را از او فراگيرد . م .