مفاهيمى خاص خود به‌وجودمىآورد . واقعيت اين است كه اين ذهن عمدة در تأمل دربارهء آنچه مقاتل « گزارشهاى پيشينيان » مىنامد ، يعنى تفكر دربارهء انبياء ، آن گونه كه در قرآن توصيف شده‌اند ، پرورده شده است . اين تفكر نه بر اساس قوانين عينى ، بلكه بر اساس قوانين حاكم بر عالم خيال نشو و نما يافته است . قصد ما اين نيست كه همهء انبيايى را كه مقاتل در تفسير خود به آنها برمىخورد از مدّنظر بگذرانيم . چون هدف ما مطالعهء تولّد تفسير نمادى در اسلام اوليه است ، ناگزير به چند شخصيت نبوى قدر اوّل كه اسوه بودن آنها نقشى قطعى در پروردگى زبان عرفانى خواهد داشت اكتفا خواهيم كرد : اين انبياء عبارتند از آدم ( ع ) ، ابراهيم ( ع ) ، موسى ( ع ) و محمّد ( ص ) . ممكن است بعضى تعجب كنند كه چرا در اين فهرست از عيسى ( ع ) نام برده نشده است . هر چند بيم آن مىرود كه بر خلاف حقايق شايع سخن گفته باشيم ، ولى بايد قبول كنيم كه شخصيت عيسى ، در مقايسه با ديگر انبياء ، جاى اندكى در جهان خيال مفسران مسلمان دارد ، و اين حكم نه تنها در تفسيرى مانند تفسير مقاتل ، بلكه حتى در تفسير عرفانيى مانند تفسير سلمى نيز صادق است . اين ملاحظه‌اى است كه حتى خود ما را هم به تعجب انداخته است ، ولى از ذكر آن گزير نيست . در قرآن ، آياتى كه در آنها از عيسى سخن رفته است بيش از آن جنبهء اعتقادى و جدالى دارد كه ملهم تخيّل و تفكّر صرفا روحانى باشد . اين به معنى غيبت شخصيت عيسى در تأمل اسلامى - مخصوصا پس از ابن عربى - نيست ، بلكه مقصود اين است كه از عيسى بيشتر در رساله‌هاى كلامى يا جدالى ضد مسيحى سخن به ميان آمده است تا در تفسيرهاى استعارى يا عرفانى دربارهء قرآن . [ آدم ] 1 . آدم شخصيتى است هم كيهانى ( cosmique ) و هم نبوى . سرگذشت او حتى پيش از خلقتش آغاز مىشود و غرق در افسانه‌هاى مربوط به فرشتگان و جنّيان است . مقاتل دربارهء اين پرسش قرآن كه مىفرمايد : هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً : آيا بر انسان مدتى از زمان گذشت كه او در آن چيزى در خور ذكر نبود ؟ ( انسان ، 12 ) خاطر نشان مىكند كه اين آيه شايد برضدّ يهوديانى نازل شده باشد كه مىگفتند آدم همزمان با خلق آسمانها و زمين آفريده‌شده‌است : مدتى از زمان كه در آن انسان چيزى در خور ذكر نبود بيست و يك هزار سالى است كه ميان لحظهء آفرينش جهان هستى و لحظهء آفرينش آدم گذشته است . در آن زمان ، در زمين جنّيان و در آسمانها فرشتگان مىزيستند . ولى جنّيان سر از فرمان خدا پيچيدند و ميان خود جنگ و ستيز كردند ، و خدا طايفه‌اى از فرشتگان را كه ابليس ، موسوم به حارث ، نيز در ميان آنان بود به جنگ جنّيان فرستاد ؛ جنّيان از زمين رانده و در