پل نويا ( مترجم : اسماعيل سعادت )
40
تفسير قرآنى و زبان عرفانى ( فارسى )
ماسينيون خود نيز ، تحت تأثير نوشتهء محاسبى ، مرتكب ايراد سوء تعبير بزرگى در متون شده است ، زيرا او نيز مىخواهد بقبولاند كه مفسّران سه قرن اوّل هجرى تنها دو نوع تفسير از اين آيه مىشناختهاند ؛ در حالى كه تفسير سوّمى نيز وجود داشته است كه از طريق مقاتل و زجّاج و فسوى به زمخشرى رسيده است . فى الجمله اينكه در اينجا مجموع تحليل ماسينيون است كه بايد آن را با احتياط تلقّى كرد . هر چند درست است كه حديث « لا رهبانيّة فى الاسلام » از ساختههاى قرون اخير است - مقاتل بى خبر از آن مىنمايد - با اين همه ، روحى كه از اين حديث بر مىآيد در بسيارى از فقرات تفسير مقاتل نيز خوانده مىشود و بنابراين متعلّق به قديمترين ايّام اسلام است . نصّ وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ( مائده ، 82 ) كه بر دوستى مسيحيان ، يعنى قسّيسان و راهبان ، نسبت به مسلمانان تأكيد دارد ، و ماسينيون به آن اشاره مىكند ، در تفسير مقاتل معنى بسيار محدودى دارد . به عقيدهء او ، قرآن اشتياق مسيحيان به گرويدن به دين جديد را مىستايد نه « حبّ » آنان به مسلمانان را . بنابراين مراد اين آيه همهء مسيحيان نيست ، بلكه تنها آن چهل تنى است كه ما در بالا به آنها اشاره كرديم . از آن مهمتر تفسير آيهء 87 سورهء مائده است كه مفسران را بر آن داشته است كه در آن نوعى هشدار به مسلمانان در برابر وسوسهء زندگى رهبانى بيابند . در هر حال ، مقاتل آن را به همين معنى در مىيابد و تحليل مىكند . يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ . اين چيزهاى حلال در نظر مقاتل عبارت است از لباس و خوراك و زن . او معنى اين آيه را با اوضاع و احوال تاريخيى كه اسباب نزول آن بوده است روشن مىكند . مىگويد : « اين آيه در مورد ده تن كسانى ، چون على بن ابى طالب ( ع ) ، ابوذر غفّارى ، سلمان فارسى . . . ) نازل شده است كه در خانهء عثمان بن مظعون جمع شدند و گفتند بياييد تا از خوراك و لباس و زن چشم بپوشيم . بعضى از آنها مىخواستند خود را خصىّ كنند ، جامهء مويين بپوشند ، صومعه بنا كنند و راهب شوند ( ترهّب ) . » اين داستان با شرحى كه ابن سعد از آن دادهاست بسيار مشهور است و به عقيدهء ماسينيون حديث « لا رهبانية » دربارهء آن به وجود آمدهاست . اينكه به اين حديث در تفسير مقاتل اشارهاى نشدهاست نكتهاى است در تأييد نظريّهء ماسينيون ، ولى روح حديث در نحوهء دريافت مقاتل از دعوت خدا به حرام نكردن آنچه راهبان بر خود حرام كردهاند نهفته است : آنها به جاى غذا خوردن روزه مىگيرند ، به جاى لباس ، مويينه بر تن مىكنند ، و از مصاحبت با زنان چشم مىپوشند و در عزوبت زندگى مىكنند . بنابراين ، تحريم رهبانيّت بر متن قرآن مبتنى است نه بر حديث ، و حكم قرآن البته قاطعتر است .