روح اين كلمه در قرآن به چندين معنى آمده است كه بعضى از آنها بسيار مبهم است و مقاتل كوششى براى روشن كردن آنها به كار نمىبرد . مخصوصا در همهء جاهايى كه سخن از دميده شدن روح خدا در آدم است ( فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي ، حجر ، 29 ؛ ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ ، سجده ، 9 ؛ و نيز زمر ، 72 ) ، اين كلمه بدون توضيح گذاشته شده است . اين سكوت مخصوصا از آن جهت غير قابل توجيه است كه مقاتل در تفسير آيهء يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ، قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ( اسراء ، 85 ) ترديد نكرده‌است ، آيه‌اى كه بعضى آن را نوعى منع قرآنى از پرسش دربارهء روح دانسته‌اند . در اين آيه ، همچنانكه در آيات يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا ( نبأ ، 38 ) و تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ ( قدر ، 4 ) ، بنابر روايتى كه مقاتل آن را از قول ضحّاك به ابن عبّاس مىرساند ، گويا روح « فرشتهء عظيمى است به صورت انسان كه از هر آفريدهء ديگر بجز عرش بزرگتر است » . مقاتل بر آن مىافزايد كه اين فرشته صورت آدمى دارد و نيمى از آتش و نيمى از برف است . اين كدام فرشته است ؟ آيا جبرئيل است ؟ شايد بتوان چنين تصور كرد ، زيرا مقاتل در آيهء تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ( معارج ، 4 ) كه مانند آيهء 4 سورهء قدر است ، « روح » را همان جبرئيل مىداند . از چهار آيهء ديگر ( قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ ، نحل 102 ؛ فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا ، مريم ، 17 ؛ فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا ، انبياء ، 91 ؛ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ ، شعراء ، 193 ) به روشنى چنين بر مىآيد كه « روح » نمىتواند جز به جبرئيل دلالت داشته باشد : اينها آياتى است كه در آنها از « روح » به عنوان عامل وحى سخن گفته مىشود ؛ آن را « روح القدس » نيز مىنامند . مقاتل در يك سلسله آيات ديگر « روح » را به « وحى » ترجمه مىكند ( يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ ، نحل ، 2 ؛ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ ، مؤمن ، 15 ؛ وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً ، شورى ، 52 ) ، ولى اين ترجمه آشكارا من عندى است ، زيرا مثلا در آيهء 15 مؤمن ، متن همانند متن آيهء 85 اسراء است كه در آن روح به « ملك » ( فرشته ) ترجمه شده است نه به « وحى » . ترجمهء چهارمى كه مقاتل از « روح » به دست مىدهد پر معنىتر است . قرآن مىفرمايد : لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ : از روح خدا مأيوس مشويد ( يوسف ، 87 ) و در جاى ديگر مىگويد : وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ( مجادله ، 22 ) . مقاتل ، در اين دو عبارت ، « روح » را به « رحمت » ترجمه مىكند ، و تنها در اين معنى است كه روح را مستقيما به خدا نسبت مىدهد . در جاهاى ديگر كه « روح » را به جبرئيل يا « وحى » يا « فرشتهء عظيم » ترجمه مىكند ، « روح » موجوديتى جدا و مستقل از خدا دارد [ و منسوب به او نيست ] ، ولى در اينجا « رحمت » ما را به سوى خود خدا مىبرد ، از اين جهت كه خدا خود را به صورت رحمت كه از آن « تنها گروه كافران نوميد مىشوند » ( إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ