سؤال ماست دانستن اين معنى است كه آيا يكى از اين دو تفسير بيش از ديگرى حق دارد كه خود را قديمترين تفسير سنّتى و بنابراين بهترين معرّف صدر اسلام بداند ، كه گواه روح حقيقى قرآنى بوده است ؟ به عبارت ديگر ، و براى آنكه هر گونه شائبهء مشاجره جويى را از خود دوركرده باشيم ، مىگوييم كه در اينجا مسئلهء مورد توجّه ما ، به دليل اينكه به مسئلهء تكوّن اصطلاحات عرفانى در اسلام مربوط است ، اين است كه آيا اين تفسير استعارى كه به يمن نهضت تصوّف در اسلام تسنّن نشو و نما يافته و اصطلاحات عرفانى در آن پرورده شده است - زيرا در اسلام ، چنان كه گفتيم ، همه چيز از قرآن آغاز مىشود - ريشه در قديمترين تفسير قرآنى دارد ، يا ، چنان كه فقها مىگويند ، بدعتى بعدى است كه علل آن را ، چنان كه بعضى گفته‌اند ، بايد در جاى ديگرى جز در اسلام جستجو كرد ؟ 1 . مقاتل ، نخستين مفسّر بزرگ به چنين پاسخى نمىتوان جز با مراجعه به كهن‌ترين متون تفسيرى كه خود گواه قديمترين سنّت اسلامى بوده‌اند پاسخ گفت . ولى به كدام متون بايد مراجعه كرد ؟ ما اين مسئله را با نوعى تشويش مطرح مىكنيم ، زيرا آگاهيم كه با طرح آن به راه ناشناخته‌اى كشانده مىشويم كه هيچ راهنمايى به يارى ما نخواهد آمد . هر چند اين سخن عجيب مىنمايد ، ولى بايد بگوييم كه تاآنجا كه ما مىدانيم هيچ كس تا كنون كوششى براى مطالعهء منظّم محتواى اين رساله‌هاى تفسيرى بسيار كهن به كار نبرده است . با اين همه ، به روشنى نزديكتر مىبود ، اگر ، به جاى آنكه مدام از تأثير انديشه‌هاى بيگانه در تصوّف از خود سؤال كنيم ، به منابع اسلامى و مخصوصا به تفاسير قرآنى باز مىگشتيم تا از نزديك آراء مذهبى آنها را تحليل كنيم و ببينيم كه آيا ، اتفاقا ، اين تفاسير نطفه‌هاى چيزى را كه بعدها به صورت انديشه‌هاى بزرگ عرفانى شكوفا خواهد شد در بر ندارد ؟ البتّه كتاب گولدتسيهر ( Goldzihers ) ، تحت عنوان گرايشهاى تفسير قرآنى اسلامى « 5 » ، كه در سال 1920 انتشار يافت ، در دست است و ما وقتى سخن از گرايشهاى تفسير عرفانى در ميان است به آن مراجعه خواهيم كرد . ولى با كمال تأسّف بايد گفت كه مفسّران عرفانيى كه گولد تسيهر دربارهء آنها مطالعه كرده متعلّق به عصرى نسبة متأخّرند و بيش از آن متأثّر از فلسفهء نو افلاطونىاند كه بتوانند نمايندگان تفسير اسلامى اوّليّه باشند : غزالى و ابن عربى و عبد الرّزاق كاشانى براى كسى كه در جستجوى آن است كه بداند گرايشهاى روحانى مذهبانهء تفسير اسلامى ، قبل از تولّد مكاتب تفسيرى متخصّص و سخت

--> ( 5 ) . DieRichtu ngenderIslamisch enKoranauslegung .