اشياء پرهيز كرد و بدون واسطه دل بر خداى بست . » « 145 » بعضى ديگر ، مانند ابن‌عطا ، از قبول اين معضله امتناع مىكنند و از آن درمىگذرند ؛ ابن‌عطا مىگويد : « توكّل نه لزوم كسب است و نه ترك آن ؛ توكّل طمأنينه در قلب است . » « 146 » ترمذى در رساله‌اى به نام كتاب بيان الكسب « 147 » كه سراسر اختصاص به اين مسئله دارد توضيح مىدهد كه هر كس به پيروى از سرمشق آدم ملزم به كار و خستگى است . از اين رو ، به موجب سنّت ، بهترين شيوهء زندگى كسب معاش از طريق پرداختن به حرفه‌اى است . ولى چه بايد گفت دربارهء كسانى كه با توكّل از كسب امتناع مىكنند ؟ ترمذى كسانى را كه خود از كسب امتناع مىكنند ( قعدوا عن الكسب ) و كسانى كه ناگزير از امتناع از كسب مىشوند ( اقعدوا ) از يكديگر متمايز مىكند . گروه اول مىخواهند ، از همان آغاز سير روحانى خود ، با طىّ همهء مراحل در يك جا ، به پايان برسند ، و با روح توكّل از كسب امتناع مىكنند . و امّا توكّل زادهء يقين است كه جز با مجاهده به آن نمىتوان رسيد ، و يكى از عناصر مجاهده دقيقا همين « كسب حلال » است . گروه دوم دل خود را از هرگونه ميل به نعمتهاى اين جهان پاك كرده و به يقين دست يافته‌اند ؛ در يقين احساس اعتماد كامل به خدا مىكنند كه دل آنها را سرشار از « طمأنينه » مىكند ؛ آن گاه ، با اين اعتماد و با يقين به زيستن در توكّل ، يعنى در انتظار وصول سهم رزقى كه خدا برايشان مقرّر فرموده است ، سوق داده مىشوند . رضا « خشنودى دل است به احكام آسمانى هر گاه قضاى الهى بر آن واردشود . » اين تعريف اهميّت مابعدالطبيعى « رضا » را آن‌گونه كه قبلا حسن بصرى به آن پىبرده بود نشان مىدهد . ماسينيون مىنويسد : « براى حسن بصرى تباين ظاهرى ميان تقدير و مسئوليّت ، قضا و امر ، به اين طريق قابل حل است كه در ما حالت عرفانى رضا ، يعنى خشنودى نفس و خدا از يكديگر ، تحقّق‌يابد . » « 148 » هر تفكّر مابعدالطبيعى تا آنجا به اين تباين برخورد مىكند كه قائل به فاصله‌اى نامتناهى ميان قصد الهى و اختيار انسانى باشد . ولى در تجربهء عرفانى « رضا » ، چنان كه ترمذى مىگويد ( برگ 211 الف ) ، اين فاصله با موافقت كامل دوخواست ، و با متابعت

--> ( 145 ) . سلمى ، حقائق ، در تفسير آيهء 57 فرقان : « اختلف النّاس فى التوكّل و ماهيته فوقع لى انّه الكفّ عن الاغيار فى السّرّ و العلانية و السّكون بالحق بلاواسطة . » ( 146 ) . همانجا : « ليس التوكّل لزوم الكسب و لا تركه . انّما التوكّل طمأنينة فى القلب . » ( 147 ) . نسخهء خطّى 104 ، ص 218 تا 246 . ( 148 ) . تحقيق ، ص 125 . مقايسه كنيد با قرآن : « رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ » ( مائده ، 119 ) .