تواضع « خداى بخشاينده را همه جا بدون تصنّع ياد كردن . » خرّاز اين تعريف « تواضع » را چنين توضيح مىدهد : « كسى كه در هر لحظه و در هر ساعت خداى بخشاينده را تواضع مىكند و خود را با اهل ايمان موافق نشان مىدهد ، بىآنكه به دين و ايمان زيان برساند ، او متواضع است . » براى ترمذى « تواضع در اساس خوار داشتن خود بدون تبعيض در پيش كسانى است كه حقّى برگردن تو دارند ؛ عمل آن انقطاع شهوات است ، و ضد آن كبر و غروراست ( برگ 210 الف ) . بايد دانست كه كلمهء « تواضع » در قرآن نيامده است . نصيحت « موافقت با اهل سنّت و شريعت ، و مخالفت با اهل بدعت و فضيحت . » به عبارت ديگر « ناصح مؤمن آن است كه در كارهاى دين و دنيا با اهل اسلام و دين موافق و در راه خدا با « اهل بدعت » مخالف است . ترجمهء « نصيحت » به bonconseil ، چنان كه از تعريف خرّاز برمىآيد ، همهء معنى اين كلمهء عربى را منتقل نمىكند . نصيحت نه تنها به معنى اندرز دادن است بلكه علاوه بر آن به معنى صدق و صفا نيز هست ، چنان كه خدا در قرآن مىفرمايد : لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ( توبه ، 91 ) . از اين رو ، وظيفهء نصيحت كه بر هر مسلمانى « 137 » واجب‌است تنها پنددادن به كسانى كه به آن نيازدارند نيست - از جمله رهبران امّت - بلكه علاوه بر آن و مخصوصا زيستن با امّت مؤمنان در صميمانه‌ترين و صادقانه‌ترين موافقت ، و مبارزه با هر گونه بدعت است . خشوع « توجّه دل با همهء همّت خود به جانب حق . » « 138 » « خشوع » تأمّل ، يعنى متوجه ساختن همهء همّت خود به خداست ، به قسمى كه دل « نه به طلب تنعّمى كه نعمتهاى الهى فراهم مىكند مشتغل باشد و نه به گريز در برابر محنتهايى كه بر او وارد مىشود » . ديديم كه « خشوع » در قرآن به چه معنى است و مقاتل آن را چگونه تعبير مىكند . ترمذى آن را چنين تعريف مىكند : « بيحركتى دل و فناى آن در برابر عظمت خدا و كبرياى او . عمل آن شكستن دل و تضعيف آن با فراموشى شهوات است . » بنابراين ، خشوع توقّف

--> ( 137 ) . نگاه‌كنيد به : لائوست ، تحقيق دربارهء ابن تيميّه ، ص 312 ، و ابن بطّه ، ص 129 ، يادداشت 4 . ( 138 ) . « قيام القلب بين يدى الحق بهمّ مجموع . »