ساخته بود . اين كتاب در حقيقت تكرار و بسط بعضى از نتايجى بود كه ماسينيون در اثر ديگر خود به نام مصائب « 14 » حلّاج به آنها رسيده است . ماسينيون در اين دو كتاب مطالب اساسى مربوط به انديشهء مذهبى اسلامى در سه قرن اول هجرى را ، با قوّت تحليل و تركيب اعجاز آميزى ، باز گفته است . هر چند در تحقيقات او جايگاه اصلى از آن بررسى شخصيّت حلّاج است ، مع الوصف اين تحقيقات تقريبا شامل تمامى فرهنگ اسلامى است ، كه نويسنده همهء وجوه آن را بررسى مىكند و جنبش تصوّف و در نتيجه حلّاج را در بطن آن جاى مىدهد . تنها بخشى از تحقيق مربوط به تحليل اصطلاحات صوفيه است كه ماسينيون سر چشمه‌هاى آنها را عمدتا در قرآن مىيابد . بقيهء اثر ، با ترسيم طرح تاريخ « نخستين رسالتهاى عرفان در اسلام » ، در حقيقت نخستين تأليف ( synthese ) تاريخ تصوّف اسلامى از آغاز آن تا مرگ حلّاج ( 309 / 922 ) است . در حالى كه اسلاف « 15 » ماسينيون پيشگامانى بودند كه جاى جاى جهانى را كه از همه سو برايشان ناشناخته بود كشف مىكردند ، او به يمن اسناد استثنايى و موهبت كم نظير همدلى خود يكباره كليد مدينهء عرفانى اسلامى را يافته و در آن خيابانهاى وسيعى گشوده است . از همان آغاز خود را شهروند اين مدينه ، كه زندگى آن زندگى او مىشد ، احساس كرده است ، و آنچه او در توصيف اسرار آن گفته همچنان به قطعيّت خود باقى است . تحقيق ، پنجاه سال پس از انتشار خود ، همچنان بهترين راهنما براى مطالعهء مبانى عرفان اسلامى است . در خطّ آن نمىتوان از آن فراتر رفت ، تنها مىتوان آن را كامل‌تر كرد . كتاب ماسينيون را مىتوان به دو بخش با ساختار متفاوت تقسيم كرد . بخش اول كه شامل دو فصل و يك نتيجهء كلّى است به مسائل مشخصى كه مورد بحث شرقشناسان بوده است و ماسينيون دوباره به سراغ آنها مىرود تا ، به يارى اسناد تازه و مخصوصا با فهم تازه‌اى از اسلام ، آن گونه كه پيروان آن در آن زندگى مىكنند ، آنها را بررسى كند . در ميان اين مسائل از همه مهمتر مسئلهء منشأ تصوّف و تأثيراتى است كه تصوّف از خارج پذيرفته است . ماسينيون با تحليل عميق واژگان و مخصوصا ساختارهاى تجربه نشان‌مىدهد كه هر چند « اقتباسهايى لفظى » از خارج در ميان بوده‌است ، با اين همه تصوّف اصالتى از آن خود دارد كه خاصّتا اسلامى و عربى ، يعنى قرآنى ، است . او به نتيجهء زير مىرسد كه از آن پس در جهان شرقشناسان حسن قبول يافته است : « بررسى دقيق و ممتدّ قبلى به ما امكان مىدهد كه تأييد كنيم كه عرفان اسلامى در مبدأ و بسط خود نشأت يافته از قرآن است كه مسلمانان دائم آن را

--> ( 14 ) La Passion ( 15 ) Kremer , Becker , Goldziher , Macdonald , Nicholson , Fischer , SnouckHurgronje , AsinPalacios , etc .